Gram i „gram”, więc… przeżyję obóz koncentracyjny, czyli o związku między sztuką i fizjologią w filmie Leszka Wosiewicza „Kornblumenblau”. Filmowa opowieść o konformizmie w systemie totalitarnym

Mariusz Widawski

PRZEDMIOT

język polski

CZAS

90 minut (w zależności od wybranych segmentów filmu)

„My, wydrążeni ludzie
My, chochołowi ludzie
Razem się kołyszemy
Głowy napełnia nam słoma
Nie znaczy nic nasza mowa
Kiedy do siebie szepczemy
(…)

Kształty bez formy, cienie bez barwy
Siła odjęta, gesty bez ruchu”[1].

Cele zajęć:

cel ogólny

Poznawanie, poprzez krytyczną analizę i interpretację postaw i zachowań, zmian etycznych i moralnych, jakie dokonują się w człowieku w systemie totalitarnego zniewolenia.

cele szczegółowe

  • kształtowanie i doskonalenie kompetencji ukierunkowanej pracy z tekstem filmowym, tekstem literackim i publicystycznym;
  • opisywanie, analizowanie i interpretowanie komponentów świata przedstawionego w dziele filmowym;
  • analizowanie, charakteryzowanie i wartościowanie postaw i zachowań filmowych bohaterów (jako grupy społecznej i jako jednostki);
  • dostrzeganie w tekstach kultury (w tym w tekście filmowym) uniwersalnych, ponadczasowych i archetypicznych motywów kulturowych;
  • doskonalenie umiejętności pracy metodami aktywnymi.

Metody pracy: 

odwrócona lekcja, praca w grupach, praca indywidualna, praca z tekstem filmowym, praca z tekstem literackim, praca z tekstem publicystycznym, burza mózgów, dyskusja ukierunkowana.

Materiały dydaktyczne:

  • film „Kornblumenblau” Leszka Wosiewicza;
  • karty pracy z filmem; instrukcja pracy z filmem;
  • materiały pomocnicze do pracy z filmem;
  • „Wobec totalitaryzmu”, Broszura nr 30 „Filmoteki Szkolnej”; artykuły w czasopiśmie „Kino” (zakładka: „Przeczytaj więcej” w „Nasze lekcje”: lekcja nr 30 „Wobec totalitaryzmu” – strona Filmoteki Szkolnej);
  • wiersz Thomasa Stearnsa Eliota „Wydrążeni ludzie”;
  • dokument filmowy „Wobec totalitaryzmu” w reżyserii Oleksandera Pozdnyakova;
  • fragmenty wybranych opowiadań Tadeusza Borowskiego;
  • wybrane fragmenty książki Kazimierza Tymińskiego „Uspokoić sen”

Film jest podmiotem lekcji. Może też być wspomagającym tekstem kultury (w zależności od koncepcji metodycznej nauczyciela realizującego zajęcia edukacyjne w oparciu o przedmiotowe opracowanie metodyczne).

Pojęcia kluczowe: 

obóz koncentracyjny Auschwitz – Birkenau, więzień obozu koncentracyjnego, komponenty świata przedstawionego w filmie, sztuka, artysta, fizjologia, konformizm, człowiek zlagrowany, katharsis, segmentacja filmu, segmenty filmu, pars pro toto, państwo totalitarne, totalitaryzm, czasoprzestrzeń zniewolenia, społeczność zamknięta, everyman, CV-dossier filmowego bohatera, casus bohatera, ludzie bez twarzy, wydrążeni ludzie, człowiek odhumanizowany, motyw filmowy, grać, muzyk, muzyka.

Przed zajęciami: 

Uczniowie  przed zajęciami:

  • zapoznają się z opisem filmu „Kornblumenblau”, znajdującym się na stronie internetowej „Filmoteki Szkolnej”;
  • zaznajamiają się z informacjami na temat obozu koncentracyjnego Auschwitz – Birkenau, warunków życia więźniów w obozie i ich Zagłady, odwiedzając w tym celu ze stronę internetową: Miejsce Pamięci i Muzeum Auschwitz – Birkenau  (zakładka: Historia): http://pl.auschwitz.org/h;
  • oglądają film „Kornblumenblau”, korzystając z filmu udostępnionego im przez nauczyciela na stronie internetowej Filmoteki Szkolnej;
  • podczas oglądania filmu w sposób szczególny zwracają uwagę na następujące komponenty świata przedstawionego w filmie: filmową czasoprzestrzeń, filmowych bohaterów (grupa więźniów), filmowego bohatera (głównego bohatera filmu) – ukierunkowany odbiór tekstu filmowego.

Uwagi:

Praca z filmem Leszka Wosiewicza „Kornblumenblau” została zaprojektowana metodycznie w oparciu o zasadę „segmentacji tekstu filmowego”, co pozwala nauczycielowi przedmiotowe opracowanie modelować według konkretnych potrzeb edukacyjnych, dokonując autorskich adaptacji kolejnych (lub wybranych segmentów) filmu. Skutkuje to tym, że zajęcia z filmem „Kornblumenblau”  można traktować jako lekcje autonomiczne czy też jako zajęcia uzupełniające/ dopełniające, realizowane w oparciu o teksty literackie zagadnienie i pozwalające na budowanie kontekstów analityczno - interpretacyjnych tekstów kultury czy też kulturowych toposów.

Na zajęciach z filmem Wosiewicza proponuje się pracę z tekstami literackimi, które bądź wpisują się w przewodni motyw metodycznych zajęć (wybrane opowiadania Borowskiego), bądź jest pierwowzorem literackim adaptowanym przez film (scenariusz do filmu „Kornblumenblau” został napisany na podstawie wspomnień Kazimierza Tymińskiego „Uspokoić sen”), bądź też stwarzają możliwości na poszukiwanie paralelizmów tematycznych/ problemowych między tekstem filmowym a tekstem poetyckim (wiersz T. S. Eliota „Wydrążeni ludzie”), czy też snucia analogii i wskazywania różnych oblicz totalitaryzmu (dokument filmowy „Wobec totalitaryzmu” wyreżyserowany przez Oleksandra Pozdnyakova).

Wskazane w niniejszym scenariuszu segmenty tekstu filmowego, poddane działaniom analityczno - interpretacyjnym, nie wyczerpują dalszej segmentacji filmu Wosiewicza.

Warto byłoby również poprowadzić zajęcia edukacyjne, omawiając kolejne segmenty filmu „Kornblumenblau”:

  • Filmowa sztuka opowiadania o obozie  koncentracyjnym w Auschwitz, kiedy: „literatura, jest zapisem myśli, film zaś obrazem zewnętrzności”[2]. Filmowy eksperyment.
  • Kiedy okrucieństwo i kicz spotyka  się ze sztuką o obozie  koncentracyjnym w Auschwitz… Kreacja filmowego świata.

Przebieg zajęć:

Segmentacja filmu Leszka Wosiewicza „Kornblumenblau”

Pierwszy segment filmu. Uczucia, refleksje i pytania po odbiorze filmu. Katharsis.

  1. Poproś uczniów, by podzielili się na forum klasy swoimi emocjami, uczuciami, uwagami, refleksjami i ocenami, będącymi wynikiem indywidualnego/ intymnego odbioru przez nich filmu „Kornblumenblau”, a także zdefiniowali pytania, które wynikają zarówno z odbioru tekstu filmowego na poziomie dosłownym, jak i na poziomie przenośnym.
    Zapisz na tablicy hasła:
    „Filmowe emocje/ uczucia” „Filmowe uwagi/ refleksje” „Filmowe pytania”, 
    a następnie zanotuj wypowiedzi uczniów, informując ich, że w czasie lekcji, podczas pracy z filmem i nad filmem Wosiewicza wypracują odpowiedzi na niejasności/ wątpliwości/ pytania związane z przedmiotowym filmem.
  2. Poinformuj uczniów o celach lekcji języka polskiego poświęconych ukierunkowanej analizie i interpretacji filmu „Kornblumenblau”, a także o aktywnych metodach pracy.
    Drugi segment filmu. Filmowa przestrzeń – czasoprzestrzeń zniewolenia: obóz koncentracyjny w Auschwitz.
  3. Zakomunikuj uczniom, że ich najbliższe działania będą analizą, interpretacją, opisem i oceną trzech komponentów świata w filmie przedstawionego: filmowej czasoprzestrzeni, filmowych bohaterów (grupa więźniów), filmowego bohatera (głównego bohatera filmu).
  4. Poinformuj uczniów, że pierwszym komponentem filmowym, który zanalizują i zinterpretują, a następnie dokonają jego krytycznego opisu będzie filmowa czasoprzestrzeń obozu koncentracyjnego.
  5. Podziel uczniów na grupy, rozdaj im Kartę pracy nr 1 (załącznik nr 1), objaśnij zarówno cel ich pracy, jak i instrukcję ich pracy.
  6. Poproś przedstawicieli poszczególnych zespołów uczniowskich o przedstawienie wyników pracy grupowej. Podsumowując wypowiedzi uczniów, zwróć ich uwagę, że ukazany w filmie obóz koncentracyjny jest pars pro toto państwa totalitarnego.
    Trzeci segment filmu. Filmowa bohaterowie – społeczność zamknięta więźniowie: obozu koncentracyjnego w Auschwitz.
  7. Poinformuj uczniów, że celem ich kolejnego działania będzie opracowanie obrazu więźniów oświęcimskiego obozu poprzez dokonanie analizy i interpretacji tego zagadnienia, a następnie zredagowanie krytycznego artykułu hasłowego do hasła: „Więźniowie obozu koncentracyjnego Auschwitz – Birkenau” w oparciu o Instrukcję pracy, którą uczniom objaśnij  (załącznik nr 2).
  8. Poproś, aby przedstawiciele kolejnych grup przeczytali swoje notki encyklopedyczne dotyczące opracowywanego zagadnienia. Podsumuj ten etap pracy, przywołując fragment  Broszury nr 30 Filmoteki Szkolnej” –  „Wobec totalitaryzmu” – Materiał pomocniczy nr 1(załącznik nr 3) i poproś uczniów, by odnieśli ten tekst zarówno do filmu, jak i efektów swojej pracy (budowanie kontekstu interpretacyjnego).
    Czwarty segment filmu. Filmowy bohater – everyman w obozie koncentracyjnym w Auschwitz.
  9. Powiadom uczniów, iż obecnie poddadzą analizie postać głównego bohatera filmu „Kornblumenblau”, gromadząc informacje na jego temat, opracowując jego CV - dossier, a następnie na podstawie interpretacji jego różnych zachowań w obozie koncentracyjnym, a także relacji z więźniami i Niemcami dokonają oceny tej filmowej postaci. Rozdaj każdej z grup Kartę pracy nr 2 (załącznik nr 4), polecając wykonanie zadania według instrukcji pracy w niej zawartej.
  10. Poproś przedstawicieli poszczególnych grup o przedstawienie informacji o filmowym bohaterze, a pozostałych uczniów o uzupełnianie i wzbogacania opracowanych przez nich bazy danych. Tym sposobem zostaje opracowana klasowa Karta pracy o bohaterze filmu.
  11. Zapisz na tablicy następujący dialog filmowych bohaterów:
    „- Kornblumenblau… Ciekawa historia. Cwaniak czy kretyn? Jak to jest? - Ja tylko znam kilka instrumentów i mam dobrą pamięć muzyczną.- Gruby cwaniak. Brawo kretynie!”[3]
    i poproś uczniów, aby pracując w parach, przywołali  po trzy argumenty potwierdzające tezy:
    Teza I. Gruby cwaniak.
    Teza II. Brawo kretynie!,
    a następnie spróbowali odpowiedzieć na pytanie, które zadaje Wilczyńskiemu Moskwa:
    „Jak to jest?” Warto również postawić kolejne pytania: Kim jest Tadeusz Wilczyński” Jakie motywy nim kierują, by tak trwać, by mimo wszystko przetrwać? Jaki jest jego casus? (konieczne jest wprowadzenie i objaśnienie pojęcia „everyman”). Swobodne, ale ukierunkowane wypowiedzi uczniów. Możliwa ukierunkowana dyskusja.
    Piąty segment filmu. Filmowa opowieść o „małych ludziach, ludziach bez twarzy”[4] w obozie koncentracyjnym w Auschwitz.
  12. Zapisz na tablicy pierwszą część tematu lekcji: Gram i „gram”, więc… przeżyję obóz koncentracyjny… Z kolei dopisz słowa Wilczyńskiego: „Ja naprawdę umiem zagrać wszystko” i poproś uczniów, by odnieśli się do wieloznaczności wyrazu „gram”, analizując jego znaczenie dosłowne i przenośne w odwołaniu do głównego bohatera filmu i jego gry i „gry”.
  13. Wprowadź pojęcie „człowieka złagrowanego/ zlagrowanego”, „człowieka odhumanizowanego”. Rozdaj uczniom Materiał pomocniczy nr 2 (załącznik nr 5) i poproś ich o uważną lekturę otrzymanych tekstów, a następnie poleć im, by pracując w grupach, nawiązując do filmowego bohatera, opracowali portret więźnia – człowieka, który chce przeżyć za wszelka cenę. Rozdaj uczniom temat pracy:
    „Znajdź sobie coś i spróbuj przeżyć”[5]. Instynkt trwania i przetrwania wbrew sobie, wbrew wszystkiemu, czyli o cenie przeżycia tych, którzy ocaleli. Literacki szkic „ludzi bez twarzy”.
  14. Poproś przedstawicieli kolejnych zespołów uczniów o odczytanie opracowanych przez nich literackich szkiców, a następnie podsumuj ten segment pracy nad filmem, wprowadzając pojęcie: „konformizmu” i poleć uczniom, by zdefiniowali przedmiotowe pojęcie, wpisując je w konformistyczne postawy filmowych  „ludzi bez twarzy”. Wskazane jest przeprowadzenie ćwiczeń leksykalno-słownikowych  z hasłem: „konformizm”.
    Szósty segment filmu. Filmowa opowieść o tym, jak być artystą  i uprawiać sztukę w obozie koncentracyjnym w Auschwitz. Związek sztuki z fizjologią.
  15. Poinformuj uczniów, że kolejnym zadaniem pracy z filmem Wosiewicza będzie analiza postawy artystów i roli sztuki w obozie koncentracyjnym w Auschwitz.
  16. Podziel klasę na dwie grupy (w obrębie każdej utwórz podgrupy), z których jedna grupa zgromadzi i  opracuje informacje o artystach w obozie koncentracyjnym w Auschwitz, dokonując analizy tych filmowych scen, sekwencji, gdzie filmowy motyw artysty jest pokazany; druga z grup natomiast zgromadzi i  opracuje informacje o formach uprawianej  w obozie koncentracyjnym w Auschwitz sztuki pokazanych w filmie, przywołując te obrazy filmowe, w których motyw sztuki jest realizowany. Opracowany materiał uczniowie wpisują do Karty pracy nr 3 (załącznik nr 6).
  17. Poproś, aby w obrębie każdej z grup tematycznych podgrupy skonfrontowały opracowany przez siebie filmowy motyw, wypracowując wspólny syntetyczny obraz analizowanego zagadnienia.  Przedstawiciel każdej z grup tematycznych przedstawia opracowany przez zespół filmowy motyw.
  18. Zapisz na tablicy frazę - wypowiedź jednego z artystów  w obozie  koncentracyjnym w Auschwitz i poproś uczniów o przedstawienie propozycji interpretacji tych słów w kontekście analizowanych filmowych motywów:
    „Wobec tych wszystkich biedaków, którzy tysiącami codziennie i bez przerwy idą z rampy prosto do pieca, my jesteśmy karaluchami w złotych pancerzach”.
    Swobodne, lecz ukierunkowane wypowiedzi uczniów. Możliwa dyskusja.
  19. Postaw pytania: Dlaczego artyści uprawiali swą sztukę obozie  koncentracyjnym w Auschwitz? Co nimi kierowało? Jakie były motywy ich postępowania? Co było ich wewnętrznym imperatywem, który kazał im wobec wszechobecnych brzydoty i zła, tworzyć piękno i dobro, kreując sztukę? Swobodne, lecz ukierunkowane wypowiedzi uczniów. Może dyskusja ukierunkowana.
  20. Zapisz na tablicy drugą część tematu lekcji: … o związku między sztuką i fizjologią w filmie Leszka Wosiewicza „Kornblumenblau” i rozdaj uczniom Materiał pomocniczy nr 3 (załącznik nr 7), polecając im, aby podczas uważnej lektury fragmentu eseju Mirosława Przylipiaka „Nędza sztuki”[6], wypisali z tekstu te frazy, które ilustrują związek sztuki uprawianej w obozie koncentracyjnym w Auschwitz z fizjologią człowieka. Dyskusja wokół przedmiotowego zagadnienia zainspirowana artykułem M. Przylipiaka.
    Siódmy segment filmu. Konteksty, interpretacje, motywy zainspirowane filmem „Kornblumenblau”. Domknięcia i dopełnienia filmowego tekstu. Ewaluacja zajęć.
  21. Przeczytaj wiersz (jego fragment)  Thomasa Stearnsa Eliota, „Wydrążeni ludzie”, będący mottem zajęć z filmem Leszka Wosiewicza i poleć uczniom, aby wskazali paralelę między filmowymi „ludźmi bez twarzy”, a „wydrążonymi ludźmi” z wiersza poety. Analiza porównawcza tekstu filmowego i tekstu poetyckiego. Budowanie kontekstu interpretacyjnego między różnymi tekstami kultury. Ewaluacja.
  22. Pokaż uczniom kreacyjny dokument filmowy pt. „Wobec totalitaryzmu” w reżyserii  Oleksandra Pozdnyakova[7] i poleć im wskazanie analogii i różnic między filmowym motywem totalitaryzmu ukazanym w poznanych tekstach filmowych. Budowanie motywu kulturowego – motywu totalitaryzmu w literaturze i w filmie. Ewaluacja

W czasie zajęć i po ich zakończeniu uczeń powinien być oceniony za aktywną, otwartą  i poszukująca postawę wobec działań podejmowanych przez niego. Ocenić należy jego pracę w zespole i na rzecz zespołu, a także pracę indywidualną.

Dokonując oceny pracy ucznia, należy także kierować się jego kompetencjami analityczno – interpretacyjnymi różnych tekstów kultury.

Wnioski:

  1. Praca z filmem Leszka Wosiewicza „Kornblumenblau” pozwala dostrzec w dziele filmowym jego treść/ temat filmu, problematykę w filmie wyrażoną, a także jego wymiar aksjologiczny. Tematy zaproponowane do realizacji skłaniają również do pracy nad poetyką filmowego obrazu, nad formułą jego kreacji.
  2. „Kornblumenblau” jest filmem, który nie wpisuje się w polską tradycję literacko – filmową opisującą obóz koncentracyjny i więźniów w obozie koncentracyjnym, gdyż zaprzecza obowiązującej schematycznej wykładni ikonografii opisywania obozowej rzeczywistości i jej  percepcji  przez odbiorcę. Film odrzuca tendencję heroiczną obowiązującą w kinematografii obozowej na rzecz tendencji darwinistycznej – walki o przetrwanie (rozróżnienie to wprowadza Mirosław Przylipiak w swoim autorskim Komentarzu „Wobec totalitaryzmu”: http://www.filmotekaszkolna.pl/lekcja-temat,117,214).
  3. Film „Kornblumenblau” jest egzemplifikacją systemu totalitarnego, gdyż będąc równocześnie metaforą i parabolą, jest jednocześnie moralitetem, wpisując się w tym samym w przestrzeń kulturowego toposu zniewolenia jednostki w „sytuacji granicznej” (określenie Karla Jaspersa).

Praca domowa:

Mottem  filmowego obrazu Leszka Wosiewicza pt. „Kornblumenblau” są słowa Montaigne’a:

„Większość naszych zatrudnień jest komediowej natury. Trzeba odgrywać przystojnie swe role, ale z maski i pozoru nie trzeba czynić rzeczywistej istoty…”.

Jak rozumiesz myśl francuskiego pisarza i filozofa doby renesansu? Dokonaj jej analizy i interpretacji w kontekście filmu „Kornblumenblau” (pomocna w zadaniu będzie lektura artykułu Mirosława Przylipiaka, Nędza sztuki”: http://www.filmotekaszkolna.pl/lekcja-materialydodatkowe-przeczytajwiecej-szczegoly,117,1937).

Tekst argumentacyjny. Rozprawka.

Bibliografia:

Przypisy

  1. Thomas Stearns Eliot, „Wydrążeni ludzie” [w:] „Poezje”, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1978, s. 91-97.
  2. Janusz Wróblewski „Karaluchy w złotych pancerzykach”, „Kino” 1989, nr 11 [on-line] [dostęp 13.05.2014 r.].  Dostępny w Internecie: na stronie internetowej Filmoteki Szkolnej w zakładce: „Materiały dodatkowe/ Przeczytaj więcej”: http://www.filmotekaszkolna.pl/lekcja-materialydodatkowe-przeczytajwiecej-szczegoly,117,1962.
  3. Fragment rozmowy bohaterów filmu „Kornblumenblau”: Moskwy i Wilczyńskiego.
  4. Określenia te zaczerpnięte zostały z artykułu Janusza Wróblewskiego „Karaluchy w złotych pancerzykach”, op. cit.
  5. Fraza wypowiedziana przez więźnia – bohatera filmu „Kornblumenblau”.
  6. Mirosław Przylipiak, Nędza sztuki”, [on-line] [dostęp 13.05.2014 r.]. Dostępny w Internecie: na stronie internetowej Filmoteki Szkolnej w zakładce: „Materiały dodatkowe/ Przeczytaj więcej” http://www.filmotekaszkolna.pl/lekcja-materialydodatkowe-przeczytajwiecej-szczegoly,117,1937
  7. Oleksander Pozdnyakov, „Wobec totalitaryzmu” 11 [on-line] [dostęp 13.05.2014 r.].  Dostępny w Internecie: na stronie internetowej Filmoteki Szkolnej:  http://www.filmotekaszkolna.pl/lekcja-temat,117