Film - sen, lustro, księga, okno, gra, zabawa. Różne koncepcje odbioru filmów na podstawie dokumentu "100 lat w kinie" Pawła Łozińskiego

Karolina Haka-Makowiecka

PRZEDMIOT

wariant dla klas licealnych-humanistycznych / fakultetów / kółka polonistycznego

CZAS

90 minut (plus projekcja filmu)

Cele zajęć

cel ogólny

  • uświadomienie wielości funkcji, jakie film pełni w społeczeństwie a także kształtowanie postawy świadomego i krytycznego odbioru obrazów filmowych

cele szczegółowe

  • dostrzeżenie charakterystycznych cech filmu dokumentalnego
  • poznanie różnych koncepcji widza filmowego
  • poznanie zasad psychologii widzenia i odbioru dzieła filmowego
  • przypomnienie charakterystycznych elementów języka filmowego
  • przypomnienie wybranych dzieł polskiego kina
  • zrozumienie różnych funkcji obrazu filmowego
  • pogłębienie umiejętności analizy filmu
  • pogłębienie umiejętności dyskusji, argumentacji oraz precyzji wypowiedzi

Metody pracy:  

  • praca indywidualna, praca w grupach, metoda stacji, dyskusja, pogadanka, praca twórcza

Materiały dydaktyczne:  

  • film Pawła Łozińskiego „100 lat w kinie”
  • sprzęt multimedialny (komputer, rzutnik)
  • karty pracy (załącznik nr 1 i 3)
  • kartki z tytułami filmów, których fragmenty pojawiają się w dokumencie Pawła Łozińskiego (załącznik nr 2)
  • materiał pomocniczy dla nauczyciela dostępny na stronach internetowych www.filmotekaszkolna.pl.

Pojęcia kluczowe: 

kino, dokument, autotematyzm, filmowe środki wyrazu

Przed zajęciami:

Uczniowie na poprzedniej lekcji oglądają film Pawła Łozińskiego „100 lat w kinie“ i podczas projekcji wypełniają kartę pracy (załącznik nr 1)

Pod koniec lekcji losują tytuły filmów, które wspomniane są w dokumencie. W domu po obejrzeniu wylosowanego dzieła i/lub przeczytaniu recenzji na jego temat przygotowują w jednym zdaniu przedstawienie pomysłu filmowego podobnie jak czynią to zawodowi scenarzyści w rozmowach z producentami.

Przykład: „To historia o …, który …” – w takim zdaniu powinno być zawarte wszystko, co najważniejsze: krótki opis postaci, oraz to, co będzie ona chciała w filmie osiągnąć (np. przedstawienie filmu „Obywatel Kane” brzmiałoby tak: „to historia pewnego dziennikarza, który pragnie wyjaśnić ostatnie słowa umierającego magnata prasowego”).

Uwagi:  

Podczas zajęć po swobodnych wypowiedziach uczniów nauczyciel podsumowuje je lub komentuje.

Przebieg zajęć:

Krótki komentarz nauczyciela na temat obejrzanego filmu (wykorzystanie m.in. informacji zawartych w broszurze http://www.filmotekaszkolna.pl/uploaded/lessons/broszura/7efdb73a.pdf)

Nauczyciel przywołuje cytat z Jeana Baudrillarda i pyta uczniów, w jaki sposób go rozumieją i jakie znają inne filmy autotematyczne 

„Kino dopuszcza się autoplagiatu, samo się kopiuje, przerabia na nowo, odtwarzając swe klasyczne pozycje, (…) kino jest zafascynowane samym sobą jako utraconym obiektem, tak samo jak ono i my zafascynowani jesteśmy rzeczywistością jako ginącym przedmiotem odniesienia.”

Dokumentalne:

  • „The Story of Film - Odyseja filmowa“ Marka Cousinsa
  • „Z-Boczona historia kina” Slavoja Zizka
  • „Magia kina” Marco Ferreri
  • „Kiniarz” Ewy Świecińskiej

Fabularne:

  • „Cinema Paradiso” Giuseppe Tornatore
  • „Kochanica Francuza” Karela Reisza
  • „Adaptacja” Spike’a Jonze’a
  • „Tristan Shandy” Michaela Winterbottoma

Nauczyciel dodaje, że jest kilka typów autotematyzmu w filmie.

  • Filmy o tworzeniu filmów
  • Filmy, w których głównym tematem jest samo kino
  • Filmy tzw. „otwarte”, czyli oparte na grze z widzem i cytatach filmowych

Pytanie do uczniów:

  • Co jest nietypowe w dokumencie Pawła Łozińskiego?

filmy komentują zwykli widzowie nie krytycy filmowi, a wypowiedzi są głównie emocjonalne nie intelektualne

Pytanie do uczniów:

  • Czego na podstawie wypowiedzi starszych widzów możemy się dowiedzieć o początkach kina?

• specyficzna atmosfera miejsca – duchota (portier z wodą), tłok w wejściu, rozsuwanie kurtyny ekranu
• wyraźne emocje towarzyszące projekcji – śmiech, płacz, gwizdy, krzyki
• obecność gramofonu lub pianina towarzyszącego projekcji
• balkony jako część widowni i zjeżdżanie z balkonów
• na premierze aktorzy, od których zbierano od nich autografy
• można było obejrzeć film kilka razy z rzędu za cenę jednego biletu

Nauczyciel przytacza wypowiedź najmłodszego bohatera dokumentu, kilkuletniego Tomaszka: "Chciałbym obejrzeć taki film, żeby był mądry, żeby to była prawda, żeby to naprawdę się działo, żeby to był film fabularny, gdzie się nie zabijają, żeby to był film trochę śmieszny też, no i fajny", następnie pyta uczniów, dlaczego lubią chodzić do kina oraz jakie filmy wybierają i dlaczego właśnie takie (swobodna rozmowa z uczniami)

Pytanie do uczniów:

  • Za pomocą jakich środków wyrazu film oddziałuje na widza? Jak myślicie, które z nich mają największe znaczenie dla przeciętnego odbiorcy?

• jednostki miary utworu filmowego: kadr, ujęcie, scena, sekwencja, kompozycja, barwa
• związane z techniką i realizacją obrazu filmowego: aktorstwo, scenografia, oświetlenie, plan filmowy, ruchy kamery, punkty i kąty widzenia kamery, montaż, dźwięk i muzyka filmowa

Nauczyciel prosi uczniów, by uzupełnili wyrażenie „film jako …” analogicznie do znanych wyrażeń takich jak: „świat jako teatr” czy „świat jako labirynt”. Następnie zapisuje na tablicy pomysły uczniów i dopisuje własne, a także komentuje wybrane toposy.

• film jako sen
• film jako lustro
• film jako księga
• film jako gra
• film jako zabawa

Nauczyciel prosi kolejnych uczniów, by przedstawili przygotowane w domu jednozdaniowe opisy filmów przywołanych w dokumencie "100 lat w kinie". Następnie dzieli klasę na sześć kilkuosobowych grup i prosi uczniów, by odnaleźli w dokumencie Pawła Łozińskiego filmy realizujące wybrane toposy i skomentowali je, a następnie dopasowali do każdego z toposów znane sobie filmy współczesne. Uczniowie wykonują zadanie metodą stacji (przemieszczając się między ławkami oznaczonymi wybranym toposem i dodając kolejne dane do znajdujących się tam kartek) (załącznik nr 3).

STACJA 1 - SEN
Cytat z filmu: "Kiedy widziałeś film, a potem idziesz spać, to myślisz o tym filmie jak śpisz, bo to jest taki sen"

STACJA 2 - LUSTRO
Cytat z filmu: "Światła gasną, rozsuwa się kurtyna, a na ekranie... Czy to ja, czy główny bohater?"

STACJA 3 - KSIĘGA
Cytat z filmu: "Uświadomił mi jaką rolę w życiu odgrywa przypadek"

STACJA 4 - OKNO
Cytat z filmu: "Inaczej bym przez życie przeszła, gdyby nie film, wzorowałam się na filmach"

STACJA 5 – GRA
Cytat z filmu: „Moja szwagierka oświadczyła ostatni, że swe swoim chłopakiem porozumiewa się cytatami z „Rejsu” (…) Przeważnie pasują do sytuacji”.

STACJA 6 – ZABAWA
Cytat z filmu: „Strasznie lubię, żeby cały czas się coś działo.”

Po zakończeniu pracy przedstawiciele poszczególnych grup przedstawiają wyniki pracy całej klasy.

Pytanie do uczniów:

  • Który z toposów wydaje się dominujący?

Nauczyciel zwraca uwagę na charakterystyczne zjawisko projekcji-identyfikacji (wykorzystuje m.in. informacje zawarte w broszurze - http://www.filmotekaszkolna.pl/uploaded/lessons/broszura/7efdb73a.pdf)

Pytanie do uczniów:

  • Jaką widzicie różnice między widzami starszymi a młodszymi

„Wypowiedzi starszych kinomanów znakomicie doskonale charakteryzują podstawowy mechanizm identyfikacji emocjonalnej, a mianowicie empatię. Co charakterystyczne, element empatii wśród widzów zanika wraz z upływem kolejnych pokoleń. Widzowie, którzy odnajdowali swoich bohaterów w dziełach polskiej szkoły filmowej, posiadają jeszcze naturalną umiejętność, a nawet skłonność do wczuwania się w położenie innych osób. Kinomani kształtowani prze Kino Moralnego Niepokoju są bardziej zdystansowani i sceptyczni. Wśród wielbicieli  „Psów” Pasikowskiego miejsce empatii zastąpiła jednakże już tylko chęć rozrywki.”

Nauczyciel przywołuje cytat z wywiadu z Peterem Greenawayem, autorem poglądu o „śmierci kina”

„kino rzeczywiście umiera, ludzie nie chodzą już do kina… Zwykły telefon komórkowy jest coraz ważniejszy. Nie wydaje mi się, by zginęła idea ekranu. Ale idea kina tak.”

a następnie dzieli uczniów na kilkuosobowe grupy i prosi, by zastanowili się, jak wyobrażają sobie kino przyszłości (miejsce, specyfikę projekcji, form i gatunków filmowych)

Przedstawiciele poszczególnych grup przedstawiają klasie wymyślone wizje kina drugiej połowy XXI wieku.

Wnioski:  

Nauczyciel podsumowuje lekcje, zwracając uwagę na wiele funkcji, jakie pełni film w społeczeństwie i na widza jako niezbędny element procesu tworzenia filmów.(wykorzystuje m.in. informacje zawarte w broszurze –
http://www.filmotekaszkolna.pl/uploaded/lessons/broszura/7efdb73a.pdf)

Propozycja sposobu oceny pracy uczniów podczas zajęć
Osoby, które wypełniły karty pracy oraz brały aktywny udział w dyskusjach mogą otrzymać za pracę na lekcji oceny bardzo dobre.

Praca domowa: 

Przypomnijcie sobie w domu polskie filmy powstałe w XXI wieku (np. „Dom zły” Wojciecha Smarzowskiego, „Wszystko co kocham” Jacka Borcucha, „Matka Teresa od kotów” Pawła Sali, „Pręgi” Magdaleny Piekorz). Następnie wybierzcie ten, który zrobił na was największe wrażenie i nagrajcie subiektywny komentarz na jego temat, uzupełniając w ten sposób dokument Pawła Łozińskiego.

Uwagi:

Nagrane przez uczniów materiały warto zmontować w jeden film i wyświetlić podczas kolejnych zajęć i/lub ogólnoszkolnej imprezy. Najlepsze wypowiedzi mogą zostać nagrodzone otwartymi biletami do kina.

Załączniki:  

  • Załącznik 1
    Karta pracy ucznia + odpowiedzi
  • Załącznik 2
    Kartki z tytułami filmów, których fragmenty pojawiają się w dokumencie
  • Załącznik 3
    Karta pracy ucznia + odpowiedzi

Bibliografia:  

  • Siegrfried Kracauer, „Teoria filmu”, roz. „Widz” oraz „Film w naszych czasach”, Gdańsk 2008
  • Ewelina Nurczyńska-Fidelska, Konrad Klejsta, Toamsz Kłys, Piotr Sitarski, „Kino bez tajemnic”, roz. „Kino polskie”, Warszawa 2009
  • Mirosław Przylipiak, „Poetyka kina dokumentalnego”, Gdańsk-Słupsk 2004
  • Tadeusz Lubelski, „Historia kina polskiego”, Chorzów 2009
  • Jan F. Lewandowski, „100 filmów polskich”, Chorzów 2004