Film Marcela Łozińskiego Wszystko może się przytrafić - poemat pisany kamerą

Danuta Górecka Łódzkie Centrum Doskonalenia Nauczycieli i Kształcenia Praktycznego

ETAP EDUKACYJNY

gimnazjalna, ponadgimnazjalna

PRZEDMIOT

język polski

CZAS

2 godziny lekcyjne

Cele:

Podczas zajęć uczeń:

  •  doskonali umiejętność analizy i interpretacji dzieła filmowego
  •  porównuje różne teksty kultury
  •  przywołuje właściwe konteksty, potrzebne do pełniejszego zrozumienia filmu
  •  uczy się we współpracy
  •  formułuje wnioski
  •  wypowiada się na określony temat
  •  doskonali umiejętność dyskutowania

Metody i techniki pracy: 

pogadanka heurystyczna oraz metody i techniki aktywizujące np. "burza mózgów", dyskusja, praca z tekstem.
 

Forma pracy: 

praca z całym zespołem klasowym, a także praca w małych grupach (pięcioosobowych lub sześcioosobowych).

Środki dydaktyczne: 

arkusze papieru, mazaki, dodatkowe materiały wspomagające przygotowane przez nauczyciela, fotosy z analizowanych filmów.

MOTTO

Najgłębsze i najżywotniejsze emocje są ulotne. Oto powód, dla którego tyle czasu trzeba, by je uwiecznić.

Rembrandt

Przebieg zajęć:

1. Wprowadzenie do lekcji - nauczyciel zapisuje temat, wyjaśnia, że sformułowanie "poemat pisany kamerą" pochodzi z książki Marka Hendrykowskiego Marcel Łoziński (Biblioteka Więzi, Warszawa 2008), odczytuje motto zajęć - powinno ono ukierunkować myślenie uczniów o filmie, który za chwilę obejrzą.

2. Pokaz filmu - przed projekcją nauczyciel podaje uczniom najważniejsze informacje o tym filmowym poemacie (patrz broszura nr 8, Metafory prawdy, s. 7).

3. Omówienie filmu - uczniowie określają czas i miejsce akcji filmu (wiosenny ogród - Łazienki) oraz kluczową dla filmu sytuację - mały chłopiec podjeżdża na hulajnodze do starszych ludzi odpoczywających na ławkach w parku, by nawiązać z nimi rozmowę; między malcem a starszymi ludźmi dochodzi do swoistego spotkania.

4. Interpretacja symboliki SPOTKANIA - nauczyciel zadaje klasie pytania: Co oznacza spotkanie? Kiedy się dokonuje? Jakie warunki muszą być spełnione, aby do niego doszło?Odpowiedzi uczniów zapisywane są na tablicy.

Spotkanie

Jest sytuacją, w której zadaje się zasadnicze pytania.

Jest wydarzeniem ważnym dla człowieka.

Musi być autentyczne, nie może być grą.

Jest doświadczeniem obecności drugiego człowieka.

Dokonuje się bezpośrednio, "twarzą w twarz".

Jest wyrazem szukania dialogu z drugim człowiekiem.

Jest budowaniem wzajemności.

Nie można go zaplanować, do końca przewidzieć, nie wiemy dokąd nas zaprowadzi.

Pozwala przezwyciężyć samotność.

Wymaga otwarcia się na drugiego człowieka.

Wymaga bezinteresowności.

Wymaga uwagi i empatii.

Uczniowie powinni zauważyć, że sytuacja przedstawiona w filmie na pewno jest autentycznym spotkaniem. W dziele Łozińskiego spotykają się dwa światy, dwie perspektywy patrzenia na życie - dziecięca ufność i wrażliwość oraz doświadczona, sceptyczna starość. Spostrzeżenie to nauczyciel może pogłębić, gdy poleci uczniom, by dokładniej przyjrzeli się bohaterom filmu Łozińskiego. Uwagi zapisywane są w tabeli.

Tomek Łoziński

Starsi ludzie, odpoczywający w parku

   

Odgrywa w filmie główną rolę.

Jest ruchliwy, wszędobylski, spontaniczny, ciekawski.

Bez problemu nawiązuje kontakt
z nieznajomymi, śmiało zadaje pytania. Potrafi uważnie słuchać, często formułuje zaskakujące wnioski ("Jeśli ktoś umrze, to nie znaczy, że jeszcze go nie spotkasz").

Świat jawi mu się jako pełen możliwości.

Optymizm, otwartość, ufność, radość życia, entuzjazm

Są prowokowani przez Tomka do rozmowy.

Znieruchomiali, bierni, jakby zastygli.

Obserwują świat, wycofani.

Zamknięci, nieufni, ale reagują na pytania malca, który wyraźnie ich wzrusza. Dzielą się swoim doświadczeniem, przekazują mu życiowe rady. Niektórzy wyraźnie poranieni przez życie, smutni, samotni.

Świat nic już nie może im podarować, często powtarzają słowa: "niemożliwe", "wykluczone".

Pesymizm, sceptycyzm, zgorzknienie, lęk przed śmiercią, zmęczenie życiem.

 

Tę część lekcji zamykają pytania - Co dało bohaterom filmu ich spotkanie? Jakie korzyści z niego wynieśli? (Mały chłopiec wzbogacił swoją wiedzę o świecie? Dostrzegł wokół siebie smutek, cierpienie, starość, musiał w jakiś sposób odnieść się do takich zjawisk jak samotność, śmierć, wojna, bezdomność. Starsi ludzie dzięki chłopcu choć na moment przezwyciężyli swoją samotność. Ich życie i doświadczenia dla kogoś były interesujące, ktoś ich uważnie słuchał, próbował zrozumieć. Malec wyrwał ich z odrętwienia, wzruszył spontanicznością zachowania, swym sposobem myślenia zmusił do uśmiechu).

5. Interpretacja toposu OGRODU - nauczyciel zadaje klasie pytania: Co symbolizuje ogród? Odpowiedzi uczniów zapisywane są na tablicy.

Ogród

rajska kraina (Eden)

spotkanie świata natury i kultury

kraina szczęśliwości (Arkadia)

wolność

schronienie

miejsce odpoczynku

prostota życia

piękno, harmonia

wieczna wiosna

odosobnienie, odgrodzenie od świata

miejsce refleksji

radość życia

trwanie

Uczniowie zastanawiają się, czy park ukazany w filmie koresponduje z toposem ogrodu. Zwracają uwagę na:

  •  piękno wiosennego parku,
  •  poetyckie przedstawienie Łazienek (zdjęcia pełne światła, przypominają impresjonistyczne, rozświetlone obrazy),
  •  zachowanie chłopca (jest szczęśliwy, swobodny, radośnie jeździ na hulajnodze, zachwyca się przyrodą - podziwia rośliny, wącha kwiaty, przegląda się w wodzie, goni motyla),
  • stan pełnej harmonii (malec karmi wiewiórki, ptaki jedzą mu z ręki),
  •  rola muzyki (nastrój radości, dopełnienie harmonii, uwznioślenie obrazu).

Wniosek: Park w filmie Marcela Łozińskiego jest arkadyjskim ogrodem.

Nauczyciel zauważa, że w filmie pojawiają się obrazy, motywy, które zakłócają tę harmonię. Adresuje do uczniów pytania: Jakie sceny zamykają film Marcela Łozińskiego? Co one oznaczają? (obraz starszych ludzi wstających z ławek i opuszczających park, chwilę później ich śladem rusza bohater filmu - wszyscy prędzej czy później musimy opuścić piękny ogród, musimy stąd odejść).

W filmie pojawia się paw. Ile razy? W jakim momencie? Jaką funkcję spełnia? Co symbolizuje? (pojawia się dwa razy - na początku, kiedy malec podziwia jego wspaniały ogon i na końcu filmu, gdy ptak przecina pustą aleję; ten powtarzający się motyw nie tylko pełni funkcję poetyckiej klamry, ale również wprowadza niepokój, element tajemniczości).

6. Pogłębienie interpretacji filmu - praca w grupach. Nauczyciel dzieli klasę na pięć, sześć grup i omawia zadanie, które trzeba wykonać.

Instrukcja dla uczniów

Film Wszystko może się przytrafić nazywany jest arcydziełem dokumentu. Wielu krytyków podkreśla jego poetyckość ("poemat pisany kamerą"). Skoro Łoziński posługuje się językiem metafor i symboli, warto odwołać się do poezji, by uchwycić wieloznaczny sens filmu.

W kopercie znajdziecie kilka kartek z fragmentami wierszy Józefa Barana, Wisławy Szymborskiej, ks. Jana Twardowskiego. Przeczytajcie te teksty uważnie i wybierzcie spośród nich dwa cytaty, które, Waszym zdaniem, najbliższe są przesłaniom, jakie reżyser zawarł
w filmie. Wybrane fragmenty wierszy zapiszcie na osobnych kartach papieru. Podczas prezentacji sprawozdawca musi wyjaśnić, dlaczego zdecydowaliście się na te właśnie teksty. Na wykonanie zadania przeznacza się 15 minut. Powodzenia!

Zestaw cytatów (propozycja)

Uwaga

Jest to tylko propozycja i nauczyciel może wybrać zupełnie inne fragmenty wierszy. Ważne pozostaje to, by o ukrytych sensach tego pełnego poezji filmu mówić językiem poezji.

tylko inni ludzie

rozmowy z nimi

przywracają nas

ziemi pod stopami

(Józef Baran ***)

że prawdziwym przeznaczeniem

jest nieustanne wygnanie

z miejsc kolejno oswajanych

począwszy od zaklętego

widnokręgu dzieciństwa

(Józef Baran Ballada o emigrantach)

chłonąć oczami nosem

całym ciałem

ten dzień odbijający się

jak w stojącej wodzie

w złotym zwierciadle pogody

(Józef Baran Bukolika borzęcka)

tu na ziemi

skąd każdy odchodzi przegrany

pozostaje tylko pytanie o rozmiary klęski

(Józef Baran Szachy w krakowskim Domu Matejki)

po ogrodzie trzmiel mały stwórca krąży

na którym kwiatku usiądzie ten w owoc się zwija

zieleń jest tak zielona że aż dech zapiera

wszystko się jeszcze sumuje nic nie przemija

(Józef Baran Życie w zenicie)

baśnią z tysiąca i jednej nocy

jest jeszcze świat

i wszystko

dosłownie wszystko

może się zdarzyć

(Józef Baran Nad malarstwem Tadeusza Makowskiego)

wszystko co najpiękniejsze

nosimy z sobą

jak ślimak

zakotwiczone w sercu

(Józef Baran Strony rodzinne)

Nie znam roli, którą gram.

Wiem tylko, że jest moja, niewymienna.

(Wisława Szymborska Życie na poczekaniu)

Życie, choćby i długie, zawsze będzie krótkie.

(Wisława Szymborska Krótkie życie naszych przodków)

Znowu i tak jak zawsze,

co widać powyżej,

nie ma pytań pilniejszych

od pytań naiwnych.

(Wisława Szymborska Schyłek wieku)

Moje znaki szczególne

to zachwyt i rozpacz.

(Wisława Szymborska Zjadam niebo…)

Tak się złożyło, że jestem i patrzę.

Nade mną biały motyl trzepocze w powietrzu…

(Wisława Szymborska I choć w pobliżu…)

Śmierć miłości potrzebna

jak sól ją utrwala

ukochani umarli są z nami tak blisko

w śnie na palcach podchodzą

czytamy ich listy

(Jan Twardowski Z pliszka siwą)

Gdyby wszyscy mieli po cztery jabłka

gdyby wszyscy byli silni jak konie

gdyby wszyscy byli jednakowo bezbronni w miłości

nikt nikomu nie byłby potrzebny

(Jan Twardowski Sprawiedliwość)


7. Prezentacja wyników pracy grupowej - sprawozdawcy poszczególnych zespołów kolejno podchodzą do tablicy, zawieszają karty z zapisanymi cytatami, głośno odczytują fragmenty wierszy i wyjaśniają, dlaczego wybrane przez grupę teksty korespondują z przesłaniami filmu.

Zawieszone karty tworzą poetycki komentarz do filmu, na pewno pogłębiają rozumienie dzieła Łozińskiego, wydobywają wieloznaczność i uniwersalny charakter dokumentu.

Lekcję zamykamy pytaniem - Jaką rolę w filmie odgrywa dziecko? Dlaczego reżyser posłużył się małym chłopcem, by mówić o tak ważnych problemach jak śmierć, sens życia, przemijanie, samotność (reżyser "wykorzystał" bezpośredniość i naturalność malca, który nie boi się zadawania trudnych, często nawet krępujących, pytań napotkanym osobom; chłopiec staje się swoistym medium, dzięki któremu możemy przeniknąć na moment w głębszą warstwę rzeczywistości, niemal dotknąć tajemnicy życia).

Uzupełnienie

Jeśli czas nam na to pozwoli, możemy opowiedzieć uczniom, w jaki sposób reżyser pracował nad swoim filmem, korzystając z broszury nr 8, Metafory prawdy, (s. 14).

W liceum, w klasie trzeciej, kiedy młodzież przygotowuje prezentacje maturalne, warto zestawić film Łozińskiego z innymi tekstami kultury, w których obecny jest motyw ogrodu. Szczególnie interesujące wydaje się porównanie tego filmowego poematu z wierszami poetów młodopolskich (Leśmiana, Staffa), z obrazem Józefa Mehoffera Dziwny odgród, z malarstwem francuskich impresjonistów, dziełami Aleksandra Gierymskiego (W altanie), Władysława Podkowińskiego (W agreścieDzieci w ogrodzieW ogrodzieKlomby w ogrodziePoranek. Sad w Chrzęsnem), Ferdynanda Ruszczyca (Stare jabłonie).

8. Ocena pracy uczniów. Wspólna refleksja nad przebiegiem zajęć (Co udało nam się zrobić? Co się szczególnie podobało? Jak uczniom pracowało się na lekcji?)

9. Praca domowa (do wyboru)

To nie jest kraj dla starych ludzi" - tak o Polsce, posługując się tytułem filmu braci Coen, piszą publicyści. Czy zgadzasz się z tą opinią? Uzasadnij swoje stanowisko.

"Pamiętajcie o ogrodach,/Przecież stamtąd przyszliście./W żar epoki użyczą wam chłodu /Tylko drzewa, tylko liście" - śpiewał przed laty Jonasz Kofta. Inspirując się słowami poety, napisz tekst, którego głównym tematem będzie postawa współczesnego człowieka wobec przyrody (może to być wiersz, opowiadanie, dramatyczna scenka).

Tomaszek Łoziński i Mały Książę - co łączy tych bohaterów, a co ich od siebie różni? Napisz charakterystykę porównawczą tych postaci. Zwróć uwagę na ich postawę wobec świata i relacje z innymi.