Elementarz odczytany na nowo w filmie Wojciecha Wiszniewskiego

Anna Ryłek, nauczycielka języka polskiego w II Liceum Ogólnokształcącym w Łodzi

PRZEDMIOT

historia, język polski, wariant dla klas licealnych-humanistycznych / fakultetów / kółka polonistycznego

CZAS

90 min

Cele zajęć:

Cel ogólny:

  • Uczeń  doskonali umiejętności analizy i interpretacji dzieła filmowego; odczytania jego sensów we właściwych kontekstach historycznych i estetycznych.

Cele szczegółowe:

Uczeń:

  • nazywa własne wrażenia po obejrzeniu filmu; określa jego nastrój;
  • analizuje wskazane przez nauczyciela sceny (z pomocą zamieszczonych pytań);
  • opisuje występujące w scenach postacie, wnętrza;
  • dostrzega aluzyjność filmu Wiszniewskiego w stosunku do „Elementarza” Mariana Falskiego;
  • omawia rozumienie fragmentów artykułu krytyka filmowego;
  • interpretuje ostatnią scenę filmu;
  • wpisuje film Wiszniewskiego w kontekst kulturowy, historyczny, estetyczny;
  • dostrzega dialog twórców różnych dziedzin sztuki i różnych pokoleń.

Metody pracy: 

mapa pojęciowa, elementy wykładu, elementy heurezy, interpretacja samodzielna ukierunkowana pytaniami.

Materiały dydaktyczne: 

  • film W. Wiszniewskiego pt. Elementarz,
  • kserokopie stron elementarza/ opcjonalnie Elementarz Falskiego,
  • karty pracy dla grup,
  • załączniki z tekstem W. Bełzy  i fragmentami artykułów krytycznych Marka Hendrykowskiego,
  • Elementarz. Arcydzieło polskiego dokumentu oraz Henryka Wańka, Szajbus.

Pojęcia kluczowe: 

elementarz, estetyka brzydoty, eksperyment, oniryzm, absurd, groteska, dokument kreacyjny, karykatura, rzeczywistość PRL-u.

Przed zajęciami:

prosimy zainteresowanych uczniów o przygotowanie krótkiej notki na temat Wojciecha Wiszniewskiego.

Uwagi:

Film można powiązać z literaturą/ sztuką tworzoną w konwencji absurdu/ groteski/ oniryzmu lub historią i literaturą epoki współczesności (okres komunizmu).

Przebieg zajęć:

1. Rozgrzewka mentalna. Przed wyświetleniem filmu nauczyciel prosi młodzież o zapisanie skojarzeń związanych ze słowem elementarz. Mogą to być definicje, wyrazy pochodne, zdania z użyciem słowa, doświadczenia związane ze szkolnym elementarzem.

(Przykładowe odpowiedzi uczniów zaznaczam kursywą)
książka do początkowej nauki czytania-------ELEMENTARZ------elementarny, podstawowy, podstawy czegoś, pierwsze litery, wprowadzenie w najbardziej podstawowe zagadnienia jakiejś dziedziny, pierwsze lata nauki, dzieciństwo, kolorowe obrazki, kształtne litery, świat barwny, radosny, inne…..

2. W miarę możliwości można zaprezentować „Elementarz” Mariana Falskiego (wyd. WSiP, Warszawa 1974 lub pokazać pojedyncze strony (załącznik 1.)

Jaki świat przestawia Elementarz Falskiego?
Beztroski, kolorowy, bezpieczny, ładny, przyjazny, czysty, jasny, przestawia bawiące się dzieci, przyrodę, zwierzęta, znane z codzienności przedmioty.

3. Wprowadzenie do filmu. Zaprezentowanie krótkiego biogramu reżysera filmu. Wypowiedź ucznia ( na podstawie artykułu Marka Hendrykowskiego) uzupełniana wykładem nauczyciela  na temat genezy filmu W. Wiszniewskiego oraz jego kontekstu historycznego. 

Film Wojciecha Wiszniewskiego, wybitnego polskiego dokumentalisty, miał w pierwotnym zamyśle autora być poświęcony Marianowi Falskiemu, autorowi „Elementarza”, na którym wychowywały się pokolenia dzieci od 1910 r.(W przygotowaniu była właśnie kolejna edycja książki [1975]). Po śmierci Falskiego reżyser zmienił formułę filmu, który, choć zrealizowany w roku 1976, ujrzał światło dzienne dopiero w 1981. Zaprezentowany na Festiwalu Krakowskim zdobył Złotego Lajkonika i został okrzyknięty arcydziełem filmu krótkometrażowego ( 8 min.)…..Obraz Wiszniewskiego powstał w okresie komunizmu, narastających wpływów Związku Radzieckiego, indoktrynacji młodzieży. Miał być pytaniem  „o tożsamość najmłodszej generacji Polaków”.

4. Prezentacja filmu ukierunkowana pytaniami/sugestiami nauczyciela.( załącznik 2.)

Film jest trudny, mroczny, zagadkowy, pozbawiony akcji, ponury, „brzydki”, oniryczny ( jak z alogicznego snu).

W jego początkowej  części ( prologu) widzimy postać ubraną w szatę z literami.(Falski?) Ubrani w garnitury urzędnicy w bardzo tajemniczym pomieszczeniu i w równie zagadkowych okolicznościach „produkują” książki, wśród nich znajduje się również „Elementarz”. Pojedyncze postacie wypowiadają kolejne litery alfabetu. A, B, C, D i chór ( tłum) dopowiada resztę.
Estetyka filmu jest zaprzeczeniem wizji i sposobu ukazywania świata w „Elementarzu” Mariana Falskiego. Pogodny, beztroski nastrój, kolory, czystość i niewinność świata dziecięcej książki zastąpione są obrazami tandety, brzydotą, karykaturą, ciemnością, starością…

W filmie dzieci wypowiadają zdanie towarzyszące pojawieniu się Falskiego: „Autor Elementarza umarł, ale idea jego jest wiecznie żywa”. „Falski” fotografowany jest z żabiej perspektywy”, jest prezentowany tak,  jakby widziany był przez dziecko.

Dzieci recytują „Wyznania wiary dziecięcia polskiego” Władysława Bełzy, odpowiadając na zadawane z offu pytania( załącznik 3).

5. Film zaprezentowany jest jeszcze raz, a młodzież podzielona na grupy analizuje wskazane sceny filmu, według załączonych pytań.( załącznik 4.)

Grupa I – Prolog
Grupa II- cz. I –„produkcja” Elementarza
Grupa III-  wypowiadanie liter alfabetu
Grupa IV- filmowa interpretacja wiersza Bełzy
Grupa V- geneza filmu i jego kontekst historyczny

  • Grupa I

ciemny korytarz jakiejś obskurnej kamienicy. Łuszcząca się ze ścian farba, odpadający tynk, spod których wyzierają portrety królów z Matejkowskiego pocztu królów polskich. Świetność  narodowej tradycji zderzona została z degradacją, rozkładem, brudem, ohydą. To w takim otoczeniu pokazano autora książki, wprowadzającej młode pokolenie w świat kultury. Jego postać kroczy w tle, jak slogan propagandowy brzmiącego, zdania: „ Autor ELEMENTARZA umarł, ale jego idea jest wiecznie żywa”.

  • Grupa II

Dziwność, oniryczność, zagadkowość sceny przywoływać może różne skojarzenia. Czy panowie to strażnicy „Elementarza”, kontrolujący jego jakość i potwierdzający ją pieczęciami? Czy to jacyś urzędnicy rodem z Kafkowskiego absurdu, którzy pokątnie, w podziemiach rudery fabrykują pierwszą książkę dla dzieci? Niejednoznaczność przekazu, budząca jednak niepokój.

  • Grupa III

Bohaterowie wypowiadający pierwsze litery alfabetu nie przypominają postaci „Elementarza” Falskiego. Nie ma tu Ali ani Asa. Literę „A” wypowiada umęczona pracą kobiecina myjąca podłogę ( trud pracy?); „B” podstarzała kochanka ukazana w dosłownym i mało estetycznym akcie seksualnym (karykatura miłości?); „C”- stary mężczyzna, który na moment odsłania skrywany w jakimś dziwnym pomieszczeniu obraz A. Grottgera „Kucie kos”( ukrywanie sztuki?) Obraz pojawia się na krótko, po czym kadr zapełnia zdeformowana twarz starca. „D” wypowiada staruszka karmiąca drób. Wszystkie postacie umiejscowione są w odrealnionej przestrzeni podwórka. Pod ścianami kamienic stoją  anonimowi ludzie- smutni, zmęczeni, starzy, brzydcy. Pozostałe litry alfabetu wypowiada tłum ponurych postaci- ( naród?) Sama kolorystyka kadrów filmu ( szarość, czerń) przywołuje pesymistyczne skojarzenia. Daleko bohaterom Wiszniewskiego do postaci z „Elementarza” Falskiego.

  • Grupa IV

Ostatnia część filmu zbudowana jest na motywie „Wyznania wiary polskiego dziecka” Władysława Bełzy, będącego podstawą edukacji patriotycznej wielu pokoleń Polaków. Pytania ( z offu) wypowiadane są w tle wystylizowanych żywych obrazów. Te filmowe „oleodruki” przypominają scenerię i realia polskiej kultury czasów powojennych- mundurowi siedzący przy stole i gotowi do pracy, wielopokoleniowa rodzina w domowym wnętrzu, nowożeńcy „zdjęci” z portretu, ksiądz z duszpasterską wizytą, grupa robotników w kufajkach, wreszcie wystrojeni w czerwone krawaty działacze organizacji młodzieżowej, stojący na tle ściany z godłem orła bez korony. Odpowiedzi na pytania „Katechizmu…” Bełzy udzielają dzieci. Portretowane w zbliżeniu, ze znacząco zacienioną połową twarzy. Odpowiadają po długiej chwili milczenia.

6. Jak można interpretować ostatnią scenę filmu w kontekście jego całościowej wymowy? Dlaczego motyw dziecka i pierwszej książki czytanej przez dzieci jest tu tak mocno wyeksponowany? Weźcie pod uwagę okres historyczny, w którym powstało dzieło.

Ostatnia scena filmu ukazuje dwóch chłopców w tle polskiego krajobrazu i nokturnu. Nie odpowiadają oni na najważniejsze pytanie: „W co wierzysz?” Odchodzą, a filmowa kamera rejestruje ich zmniejszające się i ginące postacie. Dzieci to „sól każdego narodu”, nadzieja. „Elementarz”- to pierwsza książka przez nie czytana, która pozwala uczyć się dalej. To wzorce, które umożliwiają poznawanie świata. Alfabet, którego uczy elementarz, pozwala składać słowa, a więc  porozumieć się. Ukazanie nowego kształtu „elementarza” polskiej rzeczywistości okresu reżimu komunistycznego stawia pytanie o nowe wzorce, które kształtować będą młode pokolenie Polaków. Ostatnia, wielce znacząca scena ujawnia brak perspektyw, wiary; beznadziejność życia, zdewaluowanie się modeli i rozumienia patriotyzmu.

7. Ocena pracy poszczególnych grup- (aktywność, poprawność interpretacji, wykorzystanie materiałów pomocniczych). Mogą się na nią złożyć najtrafniejsze propozycje wniosku.

Wnioski:

(wybierany jest najtrafniejszy lub nauczyciel może pomóc w ich sformułowaniu).

Film Wojciecha Wiszniewskiego powstał w okresie komunistycznym, kiedy rzeczywistość była zakłamywana i fałszowana, a znaczenie wielu elementarnych pojęć uległo zniekształceniu. Ich degradacja, z patriotyzmem na czele, jest naczelnym tematem filmu. Poprzez zastosowanie nowej/ jakże odmiennej od kultowego podręcznika Falskiego estetyki (karykatury, brzydoty, absurdu) reżyser dał wyraz swoich obaw i lęków o przyszłość młodego pokolenia Polaków.

Praca domowa:  (do wyboru)

  • Przeanalizuj wypowiedź Henryka Wańka pod kątem zastosowanych w niej pojęć typowo filmowych (wynotuj je). Fragment artykułu w załączniku 5.
  • Wyjaśnij znaczenie metafory użytej w ostatnim zdaniu komentarza do filmu; Fragment  artykułu w załączniku 5.
  • Dowiedz się czegoś więcej na temat twórczości Wojciecha Wiszniewskiego i reprezentowanego przez niego nurtu „kreacyjnego dokumentalizmu”.  Możesz skorzystać ze strony: http://www.nina.gov.pl/Nina/Artyku%C5%82/2011/06/29/Polska_szkola_dokumentu_Wojciech_Wiszniewski
  • Sięgnij do całości artykułu M. Hendrykowskiego http://filmotekaszkolna.pl/edukacja-filmowa-szczegoly,2143 i wynotuj zdanie, w którym autor wyjaśnia, na czym polega, według  niego, niezwykłość filmu W. Wiszniewskiego.

Bibliografia: