„Elementarz” (1976), reż. Wojciech Wiszniewski – opracowanie filmoznawcze

Iwo Sulka

ETAP EDUKACYJNY

ponadpodstawowa

PRZEDMIOT

etyka, filozofia, historia, język polski, muzyka, plastyka, wiedza o społeczeństwie, zajęcia artystyczne, zajęcia pozalekcyjne

I. PODSTAWOWE TECHNIKI NAUCZANIA


STOPKLATKA

Wskazówki dla nauczyciela

 

Pokaż uczniom ujęcie, w którym mężczyźni przekładający papiery patrzą w kamerę (01:43).



Pokaż ujęcie z mężczyzną otwierającym szafę, w której znajduje się rysunek Artura Grottgera „Kucie kos” (03:53).

Pytania do uczniów

 

  • Kim są mężczyźni? Dlaczego patrzą w kamerę?

PODPOWIEDŹ: Można postrzegać te postaci jako urzędników, cenzorów. Ich spojrzenie w kamerę ujawnia narratora – kogoś kto patrzy, obserwuje ich, to nasz przewodnik po świecie przedstawionym (pierwsza scena też w tym pomaga i sugeruje, że na rzeczywistość patrzymy oczami dziecka, z niskiej perspektywy).

 

  • Co to za rysunek? Jaki kontekst buduje w filmie dzieło plastyczne przywołujące powstanie styczniowe?


DŹWIĘK I OBRAZ

Wskazówki dla nauczyciela

 

Pokaż pierwszą scenę, w której postać uosabiająca Mariana Falskiego kroczy korytarzem (00:26–01:30).

 

 






Pokaż ujęcie, na którym dzieci odpowiadają na pytania z wiersza „Katechizm polskiego dziecka” Władysława Bełzy (05:04).

 



Pokaż ostatnią scenę filmu (od 07:14).

 

 

Pytania do uczniów

 

  • Jak ukazywana jest postać? Co słyszymy na ścieżce dźwiękowej i jak możemy to interpretować?

PODPOWIEDŹ: Warto zwrócić uwagę na poetycką, eksperymentalną formę filmu, zawieszonego pomiędzy dokumentem a fabułą; film jest tzw. „dokumentem kreacyjnym”, w którym stosuje się nietypowe dla kina dokumentalnego zabiegi stylistyczne, takie jak np.: zdjęcia przyspieszone lub spowolnione, deformacje obrazu i dźwięku, nietypowe perspektywy filmowania, oryginalne zestawienia montażowe. Kamera filmuje mężczyznę z dołu (tzw. perspektywa „żabia”), słyszymy głosy dziecięce – sugestia narracji z perspektywy dziecka.

 

  • Co widzimy i słyszymy w tych scenach? Jaki zabieg jest zastosowany?

PODPOWIEDŹ: Postaci nie wypowiadają słów, pytania słyszymy spoza kadru (rozbieżność obrazu i dźwięku); dzieci odpowiadają dopiero po chwili.

 

  • Jaka jest różnica pomiędzy tą sceną a poprzednimi? Co słyszymy?

PODPOWIEDŹ: Brak odpowiedzi na ostatnie pytanie. Ścieżkę dźwiękową wypełnia sonata „Księżycowa” Ludwiga van Beethovena.


CZOŁÓWKA I TYŁÓWKA

Wskazówki dla nauczyciela

 

Wyświetl napisy czołowe (01:29–01:36).

 

 

 

 

 

Wyświetl napisy końcowe (od 08:02 do końca).

Pytania do uczniów

 

  • Co jest charakterystycznego w planszy tytułowej filmu? Czy w jakiś sposób odpowiada ona treści samego filmu, zapowiada ją?

PODPOWIEDŹ: Litery napisu ELEMENTARZ pojawiają się kolejno, tak jakby słowo było właśnie literowane przez kogoś (dziecko?), co zapowiada kolejne sceny filmu, odpowiada jego treści.

 

  • Warto prześledzić zawody filmowe pojawiające się
    w napisach końcowych. Które z nich nie kojarzą się
    z filmem dokumentalnym, a ich obecność wskazuje, że film jest dokumentem kreacyjnym? Jak oddziałują nagłe cięcia do czerni i napisów końcowych oraz ciągła obecność muzyki Beethovena na ścieżce dźwiękowej?

PODPOWIEDŹ: Np. scenografia, pełniąca w tym filmie bardzo ważną rolę, nie jest typowym elementem kina dokumentalnego; obok „realizacji” pojawia się w napisach „scenariusz” – podkreśla to kreacyjny charakter filmu, ale też „autorstwo” Wojciecha Wiszniewskiego.

  • Jaki nastrój wzmacniają napisy i muzyka?

PODPOWIEDŹ: Napisy i muzyka wzmacniają nastrój refleksyjny, pozwalają wybrzmieć „ciszy” po ostatnim pytaniu, pozostawionym bez odpowiedzi.


UJĘCIE

Wskazówki dla nauczyciela

 

Pokaż ujęcie „w uliczce” (od 02:24).

 

 

 

 

Pokaż ostatnie ujęcie filmu, w którym chłopcy patrzą w kamerę i odchodzą w dal (07:09–08:02).

 

Pytania do uczniów

 

  • Jak skonstruowane jest ujęcie? Jakie środki są w nim użyte?

PODPOWIEDŹ: Cała scena nakręcona jest w jednym nieprzerwanym ujęciu, kamera wędruje „uliczką”, niczym dziecko błądzące pomiędzy postaciami (na początku ludzie patrzą prosto w kamerę, czyli w oczy dziecka).

 

  • Czym wyróżnia się ostatnie ujęcie? Jaki motyw filmu się w nim powtarza?

PODPOWIEDŹ: Scena wyróżnia się żywą zieloną kolorystyką, postaci znów patrzą w kamerę. Można ich interpretować jako narratorów, naszych przewodników po świecie, który widzieliśmy.

 

 
TRANSFORMACJE RODZAJOWE

Wskazówki dla nauczyciela

 

Pokaż fragment od 05:04 – dzieci odpowiadają na pytania.

 

 

 

Pytania do uczniów

 

  • Jak wyglądałby ten fragment w typowym filmie dokumentalnym, reportażu?

PODPOWIEDŹ: Tzw. konwencja „gadających głów”, bohaterowie mówiący wprost do kamery. W filmie Wiszniewskiego twórczo przetworzono tę metodę.

 

RODZAJ FILMOWY

Wskazówki dla nauczyciela

 

„Elementarz” jest dokumentem kreacyjnym. Warto przybliżyć uczniom ten typ filmu.

PODPOWIEDŹ: O dokumencie kreacyjnym warto przeczytać w Pleografie – kwartalniku Akademii Polskiego Filmu lub na stronie Filmoteki Szkolnej.

 

 

Pytania do uczniów

 

  • Jakie elementy nietypowe dla kina dokumentalnego dostrzegamy w filmie? Jakie pełnią funkcje?

PODPOWIEDŹ: W filmie zastosowane są zabiegi niestandardowe w klasycznym filmie dokumentalnym, bardziej typowe dla kina fabularnego lub awangardowego: nietypowe perspektywy filmowania (np. w scenie pierwszej: 00:26–01:30), elementy scenograficzne zbudowane specjalnie na potrzeby filmu (scena „w uliczce” od 02:24), niezawodowi wykonawcy odgrywający role i wypowiadający napisany wcześniej tekst.

 

 

II. KLUCZOWE PYTANIA

 

PRACA KAMERY

  • Jakie ruchy kamery dominują? Jaka perspektywa? Jak filmowane są postaci?

PODPOWIEDŹ: Należy przywołać takie pojęcia jak: jazda kamery, perspektywa „żabia” (pierwsza scena – 00:26–01:30). Postaci filmowane są frontalnie, wyglądają niczym „żywe obrazy” (np. 05:29–05:39). Dodatkowo w niektórych scenach (np. pierwszej [00:26–01:30] i ostatniej [07:09–08:02]) obraz jest zniekształcony przez obiektywy szerokokątne (które rozciągają obraz przy krawędziach kadru), co daje niezwykłe, surrealne wrażenie.

  • Czy styl zdjęć utrzymany jest przez cały czas filmu?

PODPOWIEDŹ: Druga połowa filmu kontrastuje z pierwszą: twarze odpowiadających dzieci filmowane
są w planie bliskim (wcześniej kamera zachowywała dystans od postaci), kamera jest statyczna.

 

KOLORYSTYKA

  • W jakiej tonacji barwnej utrzymany jest film? Czy któraś scena się wyróżnia?

PODPOWIEDŹ: Warto zwrócić uwagę na ostatnie ujęcie, w którym dominuje jasność i zieleń kontrastująca
z przygnębiającą szarością i zacienionymi ujęciami z poprzednich partii filmu.

 

POSTACI

  • Kim są postaci recytujące litery alfabetu (w scenie „w uliczce” – od 02:24)? Kim są osoby „zadające pytania”, jakie zawody, funkcje reprezentują? Jak można interpretować te postaci?

PODPOWIEDŹ: Osoby „zadające pytania” to przedstawiciele różnych środowisk, m.in: robotnicy, ksiądz, rodzina, małżonkowie, członkowie Związku Socjalistycznej Młodzieży Polskiej (ZSMP), reprezentują przekrój społeczny ówczesnej Polski, uosabiają (symbolizują) również pojęcia, którymi możemy ich opisać.

 

NARRACJA

  • Jak styl wizualny obrazuje z czyjej perspektywy oglądamy świat przedstawiony?

PODPOWIEDŹ: Niskie ustawienie kamery, pierwsze słowa padające w filmie (głos dzieci spoza kadru) – rzeczywistość z punktu widzenia dziecka.

 

MIEJSCE AKCJI

  • Z czym kojarzy się miejsce akcji drugiej sceny filmu (01:38–02:24)?

PODPOWIEDŹ: Pokój przypomina biuro, zważywszy na czas powstania filmu i czynności wykonywane przez mężczyzn może kojarzyć się z biurem cenzorskim.

  • Jak możemy rozumieć przestrzeń z trzeciej sekwencji filmu (scenę „w uliczce” – od 02:24)?

PODPOWIEDŹ: To niejako ulica z zatrzymanymi w bezruchu, marazmie przechodniami, obywatelami,
kamera „wędrując między nimi, zagląda przez okna do mieszkań.

  • Jak zbudowana jest przestrzeń w filmie? Jak wygląda ona w pierwszych scenach, a jak w kolejnych? Jak na ich tle oddziałuje ostatnie ujęcie z zielonym krajobrazem?

PODPOWIEDŹ: Ważną rolę odgrywa scenografia. Klaustrofobiczne, szare (dosłownie) wnętrza
z pierwszych sekwencji przytłaczają i osaczają postaci. Później postacie znajdują się bądź na ciemnym tle, niejako „w pustce” (tłum recytujący litery – od 04:40, dzieci odpowiadające na pytania – od 05:04) bądź w wystylizowanych wnętrzach, małych zwykłych pokojach (postaci „zadające pytania” – od 05:12).

 

UJĘCIA

  • Jakie są różnice pomiędzy ujęciami w pierwszej i drugiej połowie filmu?

PODPOWIEDŹ: Początkowo widzimy długie ujęcia z ruchami kamery, potem krótsze, szybciej montowane ujęcia twarzy dzieci.

 

MUZYKA I DŹWIĘK

  •  Jakie utwory słychać na ścieżce dźwiękowej? Jakie znaczenia nadają te utwory fragmentom filmu, w których je słychać?

PODPOWIEDŹ: To melodia piosenki harcerskiej „Idzie noc” (w pierwszej scenie) i sonata fortepianowa
(nr 14 cis-moll op. 27 nr 2) Ludwiga van Beethovena, znana jako sonata „Księżycowa”. Można zapytać uczniów, czy kojarzą inne filmy, seriale lub np. reklamy, w których pojawiają się utwory Beethovena (nie tylko sonata „Księżycowa”).

  • Jakie zabiegi dźwiękowe zastosowane są w filmie?

PODPOWIEDŹ: Słowa padające spoza kadru; rozbieżność dźwięku i obrazu; duża obecność muzyki, nagłe zmiany głośności (jak w ostatnim ujęciu).

 

MOTYWY

  • Jakie skojarzenia wywołuje rzeczywistość przedstawiona w filmie, przestrzeń i zachowanie postaci?
    W jakich utworach obecne są podobne motywy i konstrukcja świata?

PODPOWIEDŹ: Warto przypomnieć kontekst historyczny czasów, w których postał film. „Elementarz” metaforyzuje szarą, siermiężną rzeczywistość PRL-u. Najważniejsze motywy: totalitaryzm, zniewolenie, biurokracja, cenzura. Konteksty: „Proces” Franza Kafki, „Rok 1984” George’a Orwella.

 

KOMPOZYCJA (MISE EN SCÈNE)

  • Jak wygląda „gra” aktorów?

PODPOWIEDŹ: Jest sztuczna, ale taki właśnie miał być efekt. Można stwierdzić, że są to „naturszczycy”, aktorzy niezawodowi.

  • Co o świecie przedstawionym mówią nam ubrania postaci i scenografia?

PODPOWIEDŹ: Świat jest szary, odpychający i brzydki (kontekst historyczny – rzeczywistość PRL-u połowy lat 70. XX wieku). Inscenizacja („gra” aktorów, scenografia, sposób filmowania i oświetlenia, konstrukcja świata przedstawionego) wzmaga sztuczność, poetyckość wizji filmowej, jej metaforyczny charakter).

 

MONTAŻ

  • Jaki efekt wywołuje scena po długim ujęciu „w uliczce” – od 04:40 – nagłe, szokujące cięcie od czerni do planu wieloosobowego, w którym postaci recytują resztę alfabetu?
  • Cięcie do ostatniego ujęcia – od 07:05 – zwiększona głośność muzyki, zmiana tonacji barwnej; pytanie pozostające bez odpowiedzi. Jak oddziałuje takie przejście montażowe? Jak interpretować brak odpowiedzi?

 

III. POMYSŁY NA ĆWICZENIA

 

PISANIE I CZYTANIE

  • Poproś uczniów, aby pisemnie odpowiedzieli na pytania z „Katechizmu polskiego dziecka” i podzielili się swoimi przemyśleniami, odnośnie do pytań i tego, jak można je interpretować w różnych czasach i okolicznościach społeczno-politycznych.
  • Zaproponuj uczniom napisanie swojego wiersza (ćwiczenie można wykonać także w grupach) inspirowanego filmem lub „Katechizmem...”

 

SŁUCHANIE I MÓWIENIE

  • Przeprowadź dyskusję z uczniami na temat tego, czym dla nich jest patriotyzm i czym mógł być w epoce PRL-u. Stwórzcie tzw. mapę myśli: na kartce lub tablicy zapiszcie słowo „patriotyzm”, uczniowie pracując w 3–4-osobowych grupach dyskutują i zapisują wokół słowa kojarzące się z nim pojęcia.
  • Puść uczniom sonatę fortepianową nr 14 cis-moll op. 27 nr 2 Ludwiga van Beethovena dostępną na portalu Ninateka. Poproś, aby zastanowili się, o czym opowiada utwór i jak rozumieć go w kontekście scen, którym towarzyszy w filmie, jaki nastrój wywołuje?

 

ĆWICZENIA PRAKTYCZNE

  • Zaproponuj uczniom nakręcenie swoich wersji „Katechizmu polskiego dziecka”. Poproś, aby na swój sposób zinterpretowali słowa wiersza i ich aktualność w dzisiejszych czasach. W dowolnej formie – może być to film dokumentalny (z wypowiedziami kolegów, odpowiedziami na pytania zawarte w wierszu), animowany (obrazujący np. graficznie treść wiersza, idee w nim zawarte) lub fabularny. Do nakręcenia można wykorzystać aplikacje na smartfony, np. TikTok.
  • Podziel uczniów na grupy i poproś, aby przy pomocy komputerów i internetu – jeśli to możliwe – stworzyli kolaż złożony ze zdjęć (postaci historyczne, zabytki, polskie krajobrazy, itp.) oparty o „Katechizm polskiego dziecka”, który wizualnie odpowie na zadawane w wierszu pytania. Ćwiczenie można zadać także jako pracę domową.

 

ZADANIA AKTYWIZUJĄCE

  • Gra w plany. Przygotuj lekką piłkę i zaproponuj uczniom grę na rozgrzewkę – uczniowie przerzucają piłkę i wymieniają plany filmowe oraz charakteryzują je.

PODPOWIEDŹ: Wcześniej można ich poprosić o lekturę Elementarza młodego kinomana.

  • Podziel klasę na 3–4 osobowe grupy. Poproś uczniów, aby w ich ramach podyskutowali, a następnie wspólnie wymienili najważniejsze, według nich, cechy kina dokumentalnego, czym różni się ono od kina fabularnego i jak możemy rozumieć pojęcie filmu eksperymentalnego?

KSZTAŁCENIE WIELOKIERUNKOWE

  • Historia: niezwykle istotny jest tu kontekst historyczny, realia PRL-u połowy lat 70. XX w., czasu kryzysu gospodarczego, podwyżek cen żywności, protestów robotniczych, itd. Kontrastuje to z wizją z „Elementarza” Falskiego i idealizmem patriotycznym wiersza Władysław Bełzy „Katechizm polskiego dziecka”, który w czasach komuny miał gorzki wydźwięk. Warto zapytać uczniów, czy znają wspomniane realia epoki, w której powstał film i jak w ich kontekście interpretować rozdźwięk pomiędzy tekstami utworów przywoływanych przez film a ówczesną rzeczywistością PRL-u. Można przywołać również Związek Socjalistycznej Młodzieży Polskiej, czyli organizację indoktrynującą najmłodszych obywateli.
  • Wiedza o społeczeństwie: w ramach ćwiczenia łączącego zagadnienia z obu przedmiotów uczniowie podzieleni na 3-, 4-osobowe grupy przypominają sobie lektury, w których występuje motyw totalitaryzmu (np. „Rok 1984”, „Dżuma”, książki o czasach II wojny światowej i np. stanie wojennym). Na ich podstawie wypisują cechy tego ustrojów niedemokratycznych, np. w formie mapy skojarzeń. Następnie dyskutują, które z wyróżnionych przez nich aspekty można odnaleźć w filmie. W ramach projektu pozalekcyjnego uczniowie mogą przypisać wyimki wspomnianych lektur do fragmentów filmu.



Zrealizowano w ramach programu Filmoteka Szkolna przez Filmotekę Narodową - Instytut Audiowizualny przy współfinansowaniu Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej.

 

* Wykorzystano format analiz filmoznawczych przygotowany na podstawie opracowań British Film Institute.