Dwie Polski w dokumencie Marcina Latałły "Nasza ulica"

Małgorzata Wiśniewska

ETAP EDUKACYJNY

gimnazjalna

CZAS

2 godziny lekcyjne

Cele lekcji:

Po lekcji uczeń powinien:

  • umieć analizować i interpretować dzieło filmowe w kontekście społecznym i politycznym (dostrzegać związki między rzeczywistością a jej artystycznym odbiciem);
  • utrwalić posiadaną wiedzę z zakresu języka filmowego i posługiwać się terminologią filmoznawczą w toku analizy filmu;
  • poznać poetykę dokumentu;
  • umieć wykorzystywać zasoby Internetu.

Metody i formy pracy:

  • samodzielne korzystanie z Internetu, wyszukiwanie informacji i tworzenie notatek;
  • prezentacja;
  • pogadanka;
  • praca z dziełem filmowym - załącznik 1;
  • praca ze słownikami;
  • praca z tekstem publicystycznym-załącznik 2;
  • dyskusja kierowana.

Środki dydaktyczne:

  • Słownik pojęć filmowych, pod red. Alicji Helman, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1998;
  • Słownik pojęć i tekstów kultury, pod red. Ewy Szczęsnej, WSiP, Warszawa 2002;
  • www.stopklatka.pl
  • www.filmpolski.pl

Pojęcia kluczowe:

  • dokument;
  • montaż;
  • praca kamery;
  • plan i jego rodzaje;
  • narracja filmowa;
  • scenografia;
  • muzyka filmowa
  • moralność ponowoczesna

Przebieg lekcji:

Rozpoczynamy lekcję od określenia czasu i miejsca wydarzeń przedstawionych w filmie (rozmowa kierowana):

  • czas: 2003-2006 - zbieranie materiałów trwało ponad dwa lata (obraz współczesny);
  • trzy symboliczne miejsca: zrujnowana fabryka sąsiadująca z "naszą olicą" (przeszłość), stara kamienica, w której mieszkają trzy pokolenia Furmańczyków (teraźniejszość), powstające centrum handlowe Manufaktura (przyszłość).

Omawiamy kompozycję filmu i jej funkcje:

  • kompozycja ramowa (dokument otwiera i zamyka scena portretowa rodziny Furmańczyków, ukazująca zmiany, jakie w niej zaszły w ciągu dwóch lat);
  • funkcja symboliczna: rozpad rodziny (w pierwszej scenie mamy pełną rodzinę: dwie córki, starsza w ciąży, zięć, rodzice i babcia; w ostatniej - nieobecna jest starsza córka, która wyjechała do Niemiec, zostawiając dziecko mamie i babci, nie ma też zięcia, ponieważ siedzi w więzieniu).

Pytamy o sposób prezentacji losów łódzkiej rodziny i jego funkcję interpretacyjną:

Występują dwa równoległe wątki, związane z tym samym miejscem-śródmiejską dzielnicą Łodzi: wątek nowo powstającego, na miejscu starej fabryki Izraela Poznańskiego, nowoczesnego centrum handlowego, oraz wątek rodziny Furmańczyków, związanej z fabryką od pięciu pokoleń.

Równoległość losów budowanego przez Francuzów Centrum, i zwykłej rodziny obrazuje zderzenie i kontrast dwóch obrazów Polski (uczniowie charakteryzują obie rzeczywistości, rejestrują zmiany i je oceniają):

Centrum symbolizuje przyszłość, wyznaczaną przez pieniądze, nowoczesność, luksus, piękno. Centrum powstaje szybko i sprawnie, odmienia całkowicie wygląd i charakter biednej i zaniedbanej olicy Ogrodowej. Kusi kolorami, bogactwem towarów i usług.

Łódzka rodzina mieszka w starej, odrapanej kamienicy (tzw. familoku), gnieździ się w ciasnym mieszkaniu; należy do świata przeszłości, o której wspomina ciągle babcia-robotnica w fabryce Poznańskiego. Życie trzech pokoleń Furmańczyków cechuje stagnacja, monotonia, szarzyzna, brak perspektyw na przyszłość.

Prosimy uczniów o charakterystykę członków rodziny i próbę oceny ich postaw:

  • Marek Furmańczyk (ojciec) i jednocześnie główny bohater - mówi o sobie:

"jestem tak samo zrujnowany jak ta fabryka"
"jestem za młody, żeby umrzeć i za stary, żeby pracować"

Od 12 lat jest bezrobotny, bez prawa do zasiłku, zbiera złom i makulaturę, by w ten sposób pomóc pracującej ciężko żonie, wygląda jak menel, pije i narzeka na swój los, czuje się wobec życia bezradny i bezsilny, to wrak człowieka, zniszczonego przez alkohol i bezczynność, nie stanowi wzoru dla dzieci, nie ma im zresztą nic do przekazania. Na jego przykładzie widać upadek robotniczego etosu pracy (status lumpenproletariusza) i degenerację rodziny.

  • żona - pracuje od świtu do nocy jako szwaczka, utrzymuje rodzinę, niewiele mówi, bo nie ma czasu na rozmowy i spacery, nie skarży się na swój los, zachowując pogodę ducha
  • starsza córka - wychowana przez babcię, nie zachowuje w swoim życiu jej nauk i tradycyjnych zasad, nie kończy szkoły, nie ma więc żadnego wykształcenia, za to wcześnie rodzi dziecko, a następnie je porzuca, szukając szczęścia i lepszej przyszłości za granicą, jest niedojrzała, nieodpowiedzialna i nieprzygotowana do obowiązków matki i żony
  • jej "mąż", a właściwie ojciec chłopca, bezskutecznie szuka pracy, mieszka kątem u Furmańczyków, popada w konflikt z prawem i trafia do więzienia, skąd dzwoni do syna
  • babcia-najciekawsza postać, mimo podeszłego wieku i licznych obowiązków (gotuje, sprząta, robi zakupy i wychowuje wnuka)zachowuje optymizm i poczucie humoru "Weszłam do Unii, ale nie wiem, którą stroną"), jest ciekawa świata i ludzi, codzienne trudności i rodzinne problemy jej nie załamują, przyjmuje je ze spokojem, bo może wracać myślami do dobrej przeszłości, z której jest dumna i czerpie siły do życia. Dostrzega regres i załamywanie się tradycyjnych wartości, takich jak szacunek do pracy, uczciwość, odpowiedzialność, obowiązkowość. Jej marzeniem jest jeszcze trochę popracować w fabryce ...

Pytamy młodzież o przyczyny zmian, jakie zaszły w tej łódzkiej rodzinie (dyskusja kierowana):

  • zamykanie zakładów pracy (na skutek transformacji ustrojowej)
  • bezrobocie
  • bieda, ubóstwo
  • brak wykształcenia
  • alkoholizm
  • bierność i postawa oczekiwania pomocy z zewnątrz (dziedzictwo socjalizmu)
  • rozpad więzi rodzinnych

Na zakończenie lekcji określamy gatunek filmu (dokument) i stosunek reżysera do bohaterów (praca ze słownikiem). Uczniowie wskazują takie cechy dokumentu, jak:

  • ukazanie "prawdziwej" historii (niewymyślonej, choć odpowiednio skomponowanej w procesie montażu przez twórcę) o "prawdziwych" bohaterach, którzy przed kamerą opowiadają o sobie;
  • wstrzymanie się od komentarza i oceny ukazanych postaw;
  • szacunek i sympatia reżysera wobec bohaterów;
  • powstanie przyjacielskich więzi między filmowcami a rodziną, o czym świadczy fakt obecności kamery w czasie narodzin Przemka

Praca domowa

Zinterpretuj zachowanie pana Marka w dniu otwarcia Centrum: dlaczego nie cieszy go sąsiedztwo nowoczesnego obiektu?