Dramatyczna wędrówka śladami dzieciństwa w filmie Pawła Łozińskiego „Miejsce urodzenia”

Danuta Górecka (ŁCDNiKP)

PRZEDMIOT

język polski, zajęcia pozalekcyjne

CZAS

2 godziny lekcyjne

Cele zajęć

Cel ogólny 

przygotowanie uczniów do krytycznego odbioru tekstów kultury

Cele szczegółowe:

Podczas zajęć uczniowie:

  • utrwalają wiedzę na temat martyrologii Żydów
  • określają problematykę filmu
  • analizują działania bohaterów filmu, oceniają ich postawy i dokonywane wybory
  • odczytują ukryte sensy filmu
  • doskonalą sztukę dyskusji i prezentacji
  • uzasadniają swoje stanowisko
  • analizują teksty, wyciągają wnioski
  • określają walory filmu dokumentalnego
  • analizują i interpretują wybrane sceny filmowe
  • analizują język filmu, określają funkcje wybranych środków wyrazu
  • uczą się we współpracy

Metody i formy pracy 

burza mózgów, dyskusja, praca z tekstem kultury (analiza i interpretacja wybranych tekstów, a także wybranej sceny filmowej), praca w grupach, parach i z całym zespołem klasowym.

Środki dydaktyczne 

materiały wspierające przygotowane przez nauczyciela, rzutnik multimedialny, laptop z dostępem do Internetu

Słowa kluczowe 

Holocaust, stosunki polsko-żydowskie, postawy wobec Żydów, antysemityzm, wina (jednostkowa, zbiorowa), pamięć o Zagładzie, cierpienie, dzieciństwo, wojna, wspomnienia, zbrodnia, prawda i kłamstwo, film dokumentalny

Przebieg lekcji

Przed projekcją filmu

  1. Zapoznaj klasę z tematem lekcji i przedstaw im cele zajęć. Rozdaj uczniom tekst dotyczący postaw społeczeństwa polskiego wobec zagłady Żydów (MATERIAŁ POMOCNICZY NR 1) i poleć im, aby w parach przedyskutowali jego treść.
  2. Wybierz jednego ucznia i poproś go, aby krótko przedstawił wnioski płynące z analizy tekstu. Pozostali uczniowie mogą je uzupełniać. 
  3. Przed projekcją filmu wyjaśnij uczniom, kim są Henryk Grynberg i Paweł Łoziński (MATERIAŁ POMOCNICZY NR 2), jakie okoliczności towarzyszyły powstawaniu filmu.

    Po projekcji filmu
  4. Zapisz na tablicy tytuł filmu. Zapytaj uczniów o ich miejsce urodzenia. Czy jest ono dla nich ważne? Dlaczego?
  5. Nawiąż do filmu: „Gdzie znajdowało się miejsce urodzenia Henryka Grynberga?”
  6. Przypomnij uczniom początek filmu (ujęcie przedstawiające lądujący w zimowy dzień samolot). Uświadom im, że w filmie często widzimy Grynberga podróżującego (samochodem, chłopską furmanką), idącego drogą itd. Zapytaj młodzież, jakie podróże odbył Henryk Grynberg w filmie Miejsce urodzenia. Poproś o ich nazwanie.
    • PODRÓŻ DO POLSKI POCZĄTKU LAT 90.
    • POWRÓT DO PRZESZŁOŚCI, DO CZASÓW DZIECIŃSTWA
    • WĘDRÓWKA ŚLADAMI DZIECIŃSTWA W POSZUKIWANIU PRAWDY
  7. Zapowiedz uczniom, że będą w grupach zastanawiali się nad znaczeniami podróży odbytych przez Henryka Grynberga. Podziel klasę na sześć zespołów. Przydziel im zadania (MATERIAŁ POMOCNICZY NR 3), krótko je omów, przypomnij zasady pracy grupowej (MATERIAŁ POMOCNICZY NR 4) i określ czas, w którym grupy muszą się zmieścić (15 minut).
  8. Monitoruj pracę grup. Po wyznaczonym czasie poproś sprawozdawców, aby zaprezentowali wyniki prac swoich zespołów. (Powinno to wyglądać w ten sposób, że sprawozdawca grupy I omawia zagadnienie dyskutowane przez jego grupę, a sprawozdawca grupy II, która rozpracowywała to samo zadanie, uzupełnia wypowiedź kolegi itd.) Do tych wypowiedzi mogą swoje spostrzeżenia wnosić również inni uczniowie.
  9. Podsumuj wyniki pracy grupowej. Zapytaj uczniów, jakie postawy wobec Żydów odnajdujemy w filmie. W jaki sposób w języku rozmówców Grynberga odzwierciedla się ich stosunek do Żydów? Przytocz słowa Jana Tomasza Grossa[1], który w jednym z telewizyjnych wywiadów powiedział, że w czasie wojny niektórzy „Polacy przeszkadzali Żydom w przeżyciu”[2]. Czy w filmie Pawła Łozińskiego znajdziemy potwierdzenie tych gorzkich słów?
  10. Zapytaj uczniów, dlaczego wyjawienie prawdy i odkopanie szczątków Abrama (ojca Grynberga) było ważne nie tylko dla pisarza, ale również dla mieszkańców jego rodzinnej wsi.
  11. Przypomnij młodzieży, że inspiracją do powstania filmu były książki Grynberga (np. Dziedzictwo). Rozdaj klasie MATERIAŁ POMOCNICZY NR 5 i poproś, aby zapoznali się z fragmentem książki Grynberga Żydowska wojna[3], a następnie wyjaśnili, dlaczego bohaterowie tej prozy stali się dla swoich sąsiadów duchami. (Uczniowie mogą dyskutować na ten temat w parach).
  12. Powróć do filmu. Zapytaj, kim staje się dla miejscowych chłopów Grynberg, który po wielu latach zjawia się w swoich rodzinnych stronach.
  13. Pokaż uczniom fragment filmu przedstawiający rozmowę Grynberga z którymś z mieszkańców wsi i poproś ich, aby podczas tej krótkiej projekcji zwrócili uwagę na rozwiązania warsztatowe wprowadzone przez Pawła Łozińskiego. W jaki sposób filmowani są ludzie? Na co reżyser zwraca szczególną uwagę, portretując swoich bohaterów? W jaki sposób reżyser i jego ekipa kreują sytuacje, które sprawiają, że dla rozmówców Grynberga obecność kamery staje się czymś naturalnym?
  14. Podziękuj uczniom za aktywność na zajęciach. Poproś ich o krótką refleksję na temat lekcji. (Co było dla nich interesujące? Czy dobrze im się pracowało na zajęciach?
    Z czego są zadowoleni? Co należałoby poprawić?). Objaśnij pracę domową.

Praca domowa

Przeczytaj uważnie wiersze – Chaskiel Tadeusza Różewicza oraz Ballady i romanse Władysława Broniewskiego. Wybierz ten wiersz, który byłby, Twoim zdaniem, dobrym kontekstem dla filmu Pawła Łozińskiego Miejsce urodzenia. Uzasadnij swój wybór. Co zwróciło Twoją uwagę w wybranym utworze? Ułóż kilka pytań do interpretowanego wiersza (dotyczących jegtreści, genezy, sposobu ukształtowania tekstu).

Załączniki

Materiał pomocniczy nr 1

W połączeniu z napiętym stanem stosunków polsko-żydowskich przed 1939 r. i postrzeganiem Żydów przez znaczną część Polaków już przed wojną jako „obcych” – cierpienia żydowskie lat Zagłady ulegały w odbiorze większości społeczeństwa polskiego daleko idącej relatywizacji, odsuwały się na plan dalszy, rodziły u wielu zobojętnienie na los Żydów. Dziesiątki polskich pamiętników i wspomnień wojennych daje wyraz współczuciu dla losu Żydów, nie brak jednak i takich, w których odnotowywane są przejawy satysfakcji, że ktoś wreszcie „poradził sobie z Żydami”, a powojenna Polska pozbędzie się w ten sposób nie swoimi rękoma „problemu żydowskiego”.

Na dystans w świadomości Polaków wobec martyrologii żydowskiej poważnie wpłynęła również okoliczność, że pierwsza fala represji niemieckich w okupowanym kraju skierowana była głównie przeciw etnicznym Polakom oraz ich elitom politycznym i duchowym. […]

Najważniejsze procesy w dziedzinie stosunków polsko-żydowskich w okresie pierwszej fazy prześladowań antyżydowskich, przed przystąpieniem Niemców do „ostatecznego rozwiania kwestii żydowskiej”, zachodziły w dziedzinie ekonomicznej. Na ziemiach polskich historia wcześniej nie znała równie błyskawicznego przekazywania z jednych rąk w drugie, gromadzonej przez stulecia własności. Wraz z przesiedlaniem Żydów do gett następowały, na nieznaną dotąd Polsce skalę, przemiany własnościowe wynikające z konfiskaty własności żydowskiej: domów, mieszkań, zakładów przemysłowych, warsztatów pracy, a nawet znacznej części dobytku domowego.

Niemcy zabierali najbardziej wartościową cześć łupów. Ze świadomą intencją korumpowania miejscowej ludności pozostawiono jej większość „pożydowskiej” substancji mieszkaniowej i innego dobytku żydowskiego. Przesiedlani do gett Żydzi, bądź sprzedawali za bezcen swój ruchomy dobytek polskim sąsiadom, bądź też deponowali go u nich. Niewielu miało szansę zgłoszenia się po swój depozyt.

Fakt, że setki tysięcy polskich rodzin w różnym stopniu zyskały na przyjęciu żydowskiej własności, miał długotrwałe, trwające po dziś dzień, konsekwencje moralne. Gdy jedni Polacy narażali życie, by ratować Żydów, inni ciągnęli zyski. Sytuacja taka istniała niemal w całej Europie. […]

Nieżydowska ludność okupowanej Polski oraz krajów Europy Wschodniej należała do grupy, którą należałoby zapewne nazwać narodami-świadkami, gdyż zagłada Żydów dokonywała się niejako na ich oczach.

Pamięć. Historia Żydów Polskich przed, w czasie, i po zagładzie (pod redakcją naukową Feliksa Tycha), Warszawa 2004, s. 162-167

Materiał pomocniczy nr 2

Henryk Grynberg

Ze względu na żydowskie pochodzenie, lata 1942-1944 przeżył, ukrywając się w Radoszynie i okolicach oraz na tzw. aryjskich papierach w Warszawie. Z całej licznej rodziny okupację niemiecką przeżył tylko on i jego matka. Henryk Grynberg szkołę średnią skończył w Łodzi. W latach 1954 – 1958 studiował na Wydziale Dziennikarstwa Uniwersytetu Warszawskiego.

Od 1 kwietnia 1959 do 31 grudnia 1967 zatrudniony był w warszawskim Teatrze Żydowskim. W 1967 Grynberg wraz z zespołem teatru wyjechał na występy do USA. Do Polski już nie wrócił. Henryk Grynberg zbadał i opisał okoliczności śmierci najbliższych krewnych, m.in. w książce Dziedzictwo. Na tej podstawie Paweł Łoziński nakręcił film dokumentalny Miejsce urodzenia. Zwłoki ojca przeniesiono na Cmentarz Żydowski w Warszawie. W swojej twórczości Grynberg odwołuje się często do własnej biografii, podejmując problemy martyrologii Żydów oraz ich tożsamości we współczesnym świecie. Jest laureatem licznych nagród literackich, m.in. Nagrody Kościelskich (1966). Cztery jego książki były nominowane do Nagrody Literackiej Nike (DrohobyczMemorbuchMonolog polsko-żydowskiUchodźcy). Jego proza jest tłumaczona na wiele języków, m.in. angielski, francuski, niemiecki, hebrajski i holenderski. Jest członkiem Stowarzyszenia Pisarzy Polskich.

Paweł Łoziński

Urodził się w rodzinie żydowskiej. W 1992 ukończył Wydział Reżyserii Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej w Łodzi. Przygodę z filmem rozpoczął od asystowania ojcu, Marcelowi Łozińskiemu. Był także asystentem Krzysztofa Kieślowskiego przy filmie Trzy kolory. Biały (1993). W oparciu o pomysł Kieślowskiego zrealizował polski odcinek serii Sto lat kina. W 1996 roku za swą telewizyjną fabułę Kratka, z Jerzym Kamasem, otrzymał nagrodę za debiut na festiwalu w Gdyni. Wiele nagród na międzynarodowych festiwalach otrzymał film Miejsce urodzenia (1992), o podróży pisarza Henryka Grynberga w poszukiwaniu śladów zamordowanego w czasie okupacji ojca. Nie mniejsze uznanie – jako propozycja „dokumentu codzienności” – zdobyły filmy Taka historia i Siostry, nagrodzone Złotym Lajkonikiem na krakowskim Festiwalu Filmów Dokumentalnych i Krótkometrażowych.

Materiał pomocniczy nr 3

GRUPA I i II

Waszym zadaniem jest omówienie PODRÓŻY, jaką Grynberg odbył do Polski na początku lat 90. Jak wiecie, powrócił on do swoich rodzinnych stron.

Odwołując się do filmu, poszukajcie odpowiedzi na następujące pytania, a następnie swoje spostrzeżenia przedyskutujcie w grupie:

  1. Kim są rozmówcy Henryka Grynberga? Jak wyglądają? W jakim są wieku? Czym się zajmują?
  2. W jakich sytuacjach zostali ukazani?
  3. Jakim językiem się posługują? Czy są szczerzy w swoich wypowiedziach?
  4. Jak wygląda „miejsce urodzenia” Grynberga? Jaki obraz Polski przekazuje film?

Wybierzcie spośród siebie sprawozdawcę, który zaprezentuje na forum klasy wnioski, do jakich doszła grupa.

GRUPA III i IV

Waszym zadaniem jest omówienie POWROTU Henryka Grynberga do przeszłości, do czasów dzieciństwa.

Odwołując się do filmu, poszukajcie odpowiedzi na następujące pytania, a następnie swoje spostrzeżenia przedyskutujcie w grupie.

  1. Kim byli rodzice Henryka Grynberga? W jaki sposób wspominają ich rozmówcy pisarza?
  2. Czego o dzieciństwie Henryka Grynberga dowiedzieliście się z tego filmu?
  3. Przed jakimi wyborami byli postawieni w czasie wojny chłopi z Radoszyny?
  4. Jakie uczucia towarzyszą Grynbergowi podczas jego powrotu do „miejsca urodzenia”?
  5. Wybierzcie spośród siebie sprawozdawcę, który zaprezentuje na forum klasy wnioski, do jakich doszła grupa.

GRUPA V i VI

Waszym zadaniem jest omówienie WĘDRÓWKI Henryka Grynberga, który podążył śladami dzieciństwa w poszukiwaniu prawdy.

Odwołując się do filmu, poszukajcie odpowiedzi na następujące pytania, a następnie swoje spostrzeżenia przedyskutujcie w grupie.

  1. Czego chce dowiedzieć się Grynberg?
  2. W jaki sposób pisarz dochodzi do prawdy? Jak reagują na pytania Henryka Grynberga jego rozmówcy? Dlaczego ta prawda jest dla nich niewygodna?
  3. Co ta prawda mówi o człowieku?
  4. Jakie znaczenie dla pisarza ma odkrycie prawdy?

Wybierzcie spośród siebie sprawozdawcę, który zaprezentuje na forum klasy wnioski, do jakich doszła grupa.

Materiał pomocniczy nr 4

Zasady pracy w grupy [4]

  • Wybierzcie spośród siebie LIDERA, SEKRETARZA oraz SPRAWOZDAWCĘ.
  • Pamiętajcie, że LIDER kieruje pracą grupy, organizuje ją, a nie przewodzi, zwłaszcza nie dominuje, nie narzuca swoich poglądów, dba, by wszyscy mogli się wypowiedzieć, ale nie na raz, więc ustala, kto w danej chwili mówi. LIDER dba też o to, by wszyscy pracowali, by każdy miał udział w rozwiązywaniu zadania, pilnuje, aby grupa pracowała nad zadaniem – tematem, a nie poświęcała uwagi kwestiom ubocznym, nieistotnym dla osiągnięcia celu.
  • SEKRETARZ – pilnuje, by nie umknęły uwadze i pamięci ciekawe pomysły zgłaszane w czasie pracy nad rozwiązaniem problemu.
  • SPRAWOZDAWCA – stara się wyławiać w trakcie pracy zespołu ważne ustalenia, uzgadnia z grupą stanowisko – rezultat pracy, przedstawia efekt pracy zespołu publicznie.
  • KAŻDY CZŁONEK ZESPOŁU – stara się pracować intensywnie, na miarę swoich możliwości, ale z dbałością o wspólny udział w osiągnięciu celu; uważnie słucha, co mają inni do powiedzenia, nie przerywa wypowiedzi kolegów, czeka na swoją kolej w zgłaszaniu pomysłów i spostrzeżeń.

Materiał pomocniczy nr 5

Obudziło mnie szczekanie oraz dobrze mi znany zapach obory i stajni. Siedziałem z mamą pod bezlitosnym, zimowym krzakiem oparty o jej kolana. Ojciec, jak zawsze w takich razach, skradał się w kierunku zabudowań, a my czekaliśmy, aż ustanie szczekanie psa, i dopiero wtedy ruszyliśmy w ślad za nimi. Drzwi obory lekko skrzypnęły, ojciec pokazał mamie drabinę. Mama wchodziła pierwsza. Kiedy znajdowała się górze, słychać było szum moszczonej słomy albo siana i wtedy ojciec podsadzał mnie, a mama chwytała mnie wyciągniętymi z ciemnej czeluści rękami. Wyglądało to bardzo nieswojo, ale wiedziałem, że te wyciągnięte po mnie ręce to mama.

W międzyczasie krowy rozbudziły się i zaczęły niepokoić, ale ojciec uciszył je, zwracając się do nich po imieniu. Okazało się, bowiem, że je znał. A i one, okazało się, jego znały. Bo to były jego własne krowy i stały na swoich dawnych miejscach w dworskiej oborze, a my znajdowaliśmy się prawie w naszym dawnym domu. Ojciec przytknął mi do ust wielką, ciepłą butelkę, ciepłą od dopiero co wydojonego mleka, a ja piłem i zasypiałem. Kiedy zasypiałem, budził mnie i bardziej przechylał butelkę, aż nie nadążałem pić, zachłystywałem się, zasypiałem, czując przyjemne ciepło ściekające po moich policzkach, uszach i szyi.

Byliśmy znowu w domu. Doiliśmy nasze własne krowy. Cały dzień słyszeliśmy koło zabudowań głosy naszych dawnych znajomych, choć nikt z nich o tym nie wiedział, że byliśmy tak blisko nich, że ich słyszeliśmy, tak jakbyśmy znowu byli wśród nich. Jakbyśmy byli duchami, które przychodzą na swoje dawne miejsce, żeby przyjrzeć się tym miejscom i ludziom, wśród których kiedyś żyli, a tamci wcale nie wiedzą o tym, że ktoś, kogo nie widzą, widzi ich i słyszy…

Fragment Żydowskiej wojny Henryka Grynberga. Tekst według wydania: Czytelnik, Warszawa 1965

Przypisy

  1. Jan Tomasz Gross - polski socjolog żydowskiego pochodzenia, na stałe zamieszkały w Stanach Zjednoczonych. Zajmuje się naukami politycznymi i społecznymi, a w tym kontekście szczególnie problematyką wojenną. Autor między innymi Sąsiadów  - książki o pogromie w Jedwabnem dokonanym 10 lipca 1941 na żydowskich mieszkańcach miasta.
  2. http://www.youtube.com/watch?v=4uKATSUttRk
  3. Żydowska wojna - jedna z najgłośniejszych i najwybitniejszych książek w dorobku Henryka Grynberga. To osnuta na autobiograficznych motywach historia tragicznych wojennych losów podwarszawskich Żydów. Narratorem jest kilkuletni żydowski chłopiec, którego zdziwienie i dziecięca naiwność potęguje koszmar tej opowieści.
  4. Materiały PROGRAMU KREATOR