Dorośli i dzieci wobec świata ogarniętego wojną – w filmie Świadectwo urodzenia. Na drodze. w reżyserii Stanisława Różewicza oraz w wierszu Jacyś ludzie Wisławy Szymborskiej

Elżbieta Piotrowicz

PRZEDMIOT

język polski

CZAS

2 godziny lekcyjne

Cele lekcji

  • doskonalenie analizy i interpretacji materiałów audiowizualnych- świadomego, wielokontekstowego odbioru filmu
  • ćwiczenie pracy z różnymi rodzajami tekstów
  • kształcenie umiejętności udziału w dyskusji; formułowania sądów i ich uzasadniania
  • uświadomienie uniwersalizmu i ponadczasowości  tekstów kultury  

Metody pracy

  • analiza i interpretacja materiału audiowizualnego
  • analiza i interpretacja materiału literackiego- poetyckiego
  • praca w parach
  • praca z tekstem źródłowym
  • dyskusja

Słowa kluczowe

  • dziecko a walka, zabijanie, wojna
  • odpowiedzialność ,samotność, przemiana
  • historia mała (rodziny, indywidualna) i duża (narodu, świata, zbiorowa)
  • uniwersalizm i ponadczasowość
  • poetyckość a realizm

Materiały pomocnicze

  • film  Świadectwo urodzenia .Na drodze, reżyseria Stanisław Różewicz, 1961
  • sprzęt do odtworzenia materiału audiowizualnego
  • karty z poleceniami dla uczniów- zał. 1.
  • tekst  Jacyś ludzie Wisławy Szymborskiej- zał. 2.
  • cytaty z bibliografii przedmiotowej (do pracy domowej)- zał.3.
  • sugestie analityczno-interpretacyjne (dla nauczyciela)- zał. 4.

Uwagi

Zajęcia mogą być przeprowadzone tylko w klasach, w których na lekcjach historii zostały omówione tematy dotyczące początku II wojny światowej (okoliczności wybuchu, wydarzenia września 1939 roku w Polsce) lub po specjalnej prezentacji na ten temat przygotowanej przez nauczyciela lub uczniów (przedstawionej wcześniej).

Możliwe są dwa warianty obejrzenia filmu- albo w domu (wtedy będzie więcej czasu na jego omówienie), albo w trakcie zajęć lekcyjnych.

Przebieg lekcji

  1. Przed projekcją podziel klasę na trzy grupy i przydziel im konkretne zadania. W trakcie oglądania filmu powinni zwrócić uwagę na wskazane aspekty i robić notatki z tym związane.
  2. Polecenia dla grup mogą być wydrukowane w całości; można też najważniejsze pytania zapisać na tablicy, żeby były stale widoczne dla uczniów.( załącznik 1)
  3. Odtwórz film - 28 minut
  4. Po projekcji poproś uczniów, żeby w ciągu 5 minut w parach uzupełnili swoje notatki, a następnie zaprezentowali, co udało im się ustalić. W trakcie ich wypowiedzi zwracaj uwagę, czy ilustrują swoje wnioski przekonującymi odwołaniami do konkretów z filmu; czy potrafią uzasadniać swoje zdanie; czy słuchają siebie nawzajem.
  5. Przy omawianiu pracy grupy pierwszej, zajmującej się czasem i miejscem akcji, rozważcie, w jakim stopniu (sensie)przedstawione w filmie realia są związane ze ściśle określonymi wydarzeniami, a w jakim można je uznać za uniwersalne, ponadczasowe.
  6. Jako efekt pracy dwóch kolejnych grup powinny powstać wieloaspektowe charakterystyki chłopca i żołnierza.  Jeśli uczniowie nie zauważą podobieństw w kreacjach postaci (samotność, przemiana- z optymisty w realistę, wpływ wielkiej historii na ich indywidualne losy), tak pokieruj dyskusją, żeby zostało to dostrzeżone.
  7. Zwróć uwagę, z czyjego punktu widzenia oglądamy całą historię- na swoistą subiektywizację narracji, gdyż to postać chłopca jest obecna we wszystkich scenach filmu. Uczniowie mogą to nazwać już w trakcie charakterystyki postaci.
  8. Ta część lekcji koncentrowała się na warstwie fabularnej filmu. Zamykając ją, zapytaj uczniów o ich refleksje czy spostrzeżenia dotyczące warstwy formalnej- o elementy realizmu i poetyckości pokazywanej historii- zastosowane plany, kontrasty, sposoby filmowania, relacje między kolejnymi sekwencjami, ścieżkę dźwiękową. Przypomnij, że współautorem scenariusza był Tadeusz Różewicz- poeta.
  9. Przejdź do drugiej części lekcji. Rozdaj uczniom tekst wiersza Wisławy Szymborskiej, poproś o zapoznanie się z utworem-indywidualnie. W trakcie lektury  powinni oni wstępnie rozpoznać tematykę i poetykę tekstu. Skojarzenia z filmem Różewicza są oczywiste, ale postaraj się omówić utwór bez nawiązywania do filmu. Zwróć uwagę na rodzaj liryki, znaczące obrazy w kolejnych zwrotkach i specyficzny język wypowiedzi. Zdawaj pytania dotyczące skojarzeń z przedstawionymi w tekście sytuacjami i realiami, z wyróżniającymi się cechami poetyki (nadużywanie zaimków, neologizmy, składnia i frazeologia)- próbując określać ich funkcjonalność.
  10. Bardzo możliwe, że w trakcie analizy i interpretacji utworu W. Szymborskiej uczniowie wskażą wiele podobieństw między wierszem a filmem, wtedy nie będzie potrzebne podsumowywanie lekcji pod tym kątem. Jeśli nie zostanie to w pełni omówione wcześniej, nazwijcie wspólnie najważniejsze aspekty tematyki i poetyki obu tekstów kultury, zwracając szczególną uwagę na wpływ działań wojennych na losy i postawy ludzi (szczególnie dzieci); na ponadczasowość i uniwersalizm  przesłań utworów- filmowego i literackiego; na ciekawe rozwiązania formalne. 
  11. Na koniec przypomnij uczniom o stronie Filmoteki Szkolnej, na której można znaleźć wiele ciekawych informacji na temat polskich filmów i ich twórców (np. recenzje, analizy, wywiady). Podaj także informację, że omówiony film to pierwsza część większej całości, składającej się z trzech nowel, pokazujących dziecięcych bohaterów w rzeczywistości wojennej- przejmującej i wielokrotnie nagradzanej.

Praca domowa

Zapoznaj się z trzema opiniami, dotyczącymi omawianego filmu- dwóch teoretyków i samego reżysera. Wybierz jedną; napisz, jak ją rozumiesz i określ swój stosunek do niej. Realizując polecenie, odwołaj się różnych aspektów filmu.

Uwaga - uczniowie otrzymają materiały pomocnicze- załącznik 3

Materiały pomocnicze

Załącznik 1 - polecenia dla grup

grupa I - Waszym zadaniem będzie omówienie miejsc i czasu akcji. Oglądając film, skoncentrujcie się na odszukaniu znaczących elementów. Postarajcie się zapisać  jak najwięcej informacji z tym związanych. Gdzie rozgrywa się akcja; które sytuacje i wydarzenia możemy uznać za związane z czasem historycznym?

grupa II - Waszym zadaniem będzie prezentacja charakterystyki postaci chłopca -Janka Ciesielskiego. . Oglądając film, skoncentrujcie się na odszukaniu znaczących elementów. Postarajcie się zapisać  jak najwięcej informacji z tym związanych. Jak wygląda i co robi, czego dowiadujemy się o jego przeszłości i teraźniejszości; co było i jest dla niego ważne w życiu; jak patrzy na to, co dzieje się wokół; czego dowiaduje się o sobie i innych?

grupa III - Waszym zadaniem będzie prezentacja charakterystyki postaci  żołnierza, który na swej drodze spotyka chłopca. Oglądając film, skoncentrujcie się na odszukaniu znaczących elementów. Postarajcie się zapisać  jak najwięcej informacji z tym związanych. Jak wygląda i co robi, czego dowiadujemy się o jego przeszłości i teraźniejszości; co było i jest dla niego ważne w życiu; jak patrzy na to, co dzieje się wokół; czego dowiaduje się o sobie i innych?

Załącznik 2

Jacyś ludzie

Jacyś ludzie w ucieczce przed jakimiś ludźmi.
W jakimś kraju pod słońcem
i niektórymi chmurami.

Zostawiają za sobą jakieś swoje wszystko,
obsiane pola, jakieś kury, psy,
lusterka, w których właśnie przegląda się ogień.

Mają na plecach dzbanki i tobołki,
im bardziej puste, tym z dnia na dzień cięższe.
Odbywa się po cichu czyjeś ustawienie,
a w zgiełku czyjeś komuś chleba wydzieranie
i czyjeś martwym dzieckiem potrząsanie.

Przed nimi wciąż jakaś wciąż nie tędy droga.
nie ten, co trzeba most, nad rzeką dziwnie różową.
Dookoła jakieś strzały, raz bliżej, raz dalej
w górze samolot trochę kołujący.

Przydałaby się jakaś niewidzialność
jakaś bura kamienność,
a jeszcze lepiej niebyłość
na pewien krótki czas albo i długi.

Coś się jeszcze wydarzy, tylko gdzie i co.
Ktoś wyjdzie im naprzeciw, tylko kiedy, kto,
w ilu postaciach i w jakich zamiarach.
Jeśli będzie miał wybór,
może nie zechce być wrogiem
i pozostawi ich przy jakimś życiu. 

Wisława Szymborska, Wiersze wybrane, Kraków 2005, s. 325. 

Załącznik 3 - cytaty z literatury przedmiotowej

„Stanisław Różewicz operuje tym typem narracji, które nazwałbym bezwładnym (…); akcja toczy się u niego krętą linią, zahacza wciąż o nowe fakty, opowieść rozlewa się, zasadnicze sprawy rozstrzygają się między wierszami, pointa przestaje być już niezbędnym dopełnieniem.”

Konrad Eberhardt  Świadectwo dojrzałości , Film 1961, nr 42

„Pamięć jest lustrem czasu i wydarzeń, zapobiega przemijaniu i zapomnieniu. Przywraca przeszłość, włącza ją w teraźniejszość, dodając jednak ów osobliwy ton, jakby owiany zadumą. Jak muzyka słyszana z daleka. Stanisław Różewicz realizuje filmy, jakby przypominał sobie tamte wydarzenia, jakby był naocznym świadkiem, a teraz opowiada. Przepuszczone przez pamięć zabarwiają się, ocieplają, indywidualizują.”

Aleksander Ledóchowski Liść klonu, Film 1978, nr 52/53

„Dlatego starałem się nie tylko o fakturę dokumentalną, ale i pewien pierwiastek poetycki. Wiem, że to ryzykowne, ale połączenie dokumentu z poezją, często bardzo głęboko ukrytą – jeśli tylko zdoła przebić się na ekran – daje efekt, który nazwać można dużym słowem sztuka.”

Rozmowa Andrzeja Kołodyńskiego ze Stanisławem Różewiczem Tropy stylistyczne, Film na świecie 1982, nr 8

Czas i miejsce akcji - tereny na wschód od Warszawy; nienazwane miasteczka i wioski- opustoszałe albo niszczone (podpalane, być może zbombardowane), polne drogi, lasy, brzeg rzeki; przemieszczający się z dobytkiem uchodźcy (pieszo i na furmankach); przewożeni ranni; przelatujące i zrzucające bomby samoloty; dymy na horyzoncie; przejeżdżający polscy i niemieccy żołnierze, brak towaru w cukierni, dokumenty z kancelarii polowej dotyczące planów mobilizacji, broń porzucona przez polskie wojsko; przekonanie, że wojna szybko się skończy, bo sojusznicy chyba są już blisko; zabicie przez Niemców polskiej rodziny wyprowadzonej z domu; chłopiec jeszcze(na początku) niebojący się niemieckich żołnierzy; kobieta z dziwnym zawiniątkiem w opuszczonym gospodarstwie; w większości obrazy i sytuacje uniwersalne.

Charakterystyka chłopca - Janek Ciesielski - około 12 lat - zgubił mamę i brata w trakcie ucieczki z atakowanej przez Niemców Warszawy; wierzy, że odnajdzie rodzinę; szukający pomocy dorosłego, ufny i spokojny; przyjmuje czekoladę od niemieckich żołnierzy; z ciekawością obserwuje uchodźców i rannych; chce się bawić karabinem; wierzy w siłę i patriotyzm polskich żołnierzy (jest zdziwiony, że porzucili broń), ucieka przed niemieckim samolotem- zaczyna się bać; uświadamia sobie, że Niemcy zabijają i niszczą; zaczyna płakać; coraz więcej wie i rozumie;  w ostatniej scenie z żołnierzem wymieniają znaczące spojrzenia; paniczna ucieczka w finale; ostatnie ujęcie- samotny chłopiec w wielkim lesie.

Charakterystyka żołnierza (Józefa)- szeregowiec przewożący kancelarię polową swojego oddziału; spokojny; przekonany, że wojna szybko się skończy; z ograniczoną wiedzą o świecie (jego opowieść o Francuzach); opiekujący się nieznajomym chłopcem; opowiadający o spokojnym życiu na wsi, o swojej rodzinie; chcący wrócić do domu; pełen optymizmu (pomimo nalotu, zrujnowanych domów, zgubienia swojego oddziału), jakby wojna toczyła się gdzieś obok; po spotkaniu z kobietą w szoku oraz byciu świadkiem zabicia cywili i spalenia ich gospodarstwa, zaczyna się zmieniać- powoli dociera do niego groza rzeczywistości; próbuje przed tym uchronić chłopca (zasłania mu oczy, każe uciekać); coraz rzadziej się uśmiecha; przyznaje się do swojej niewiedzy, traci pewność siebie; przestaje być dla Janka autorytetem ; znacząca scena finałowa- zaczyna strzelać do Niemców, skazując się na pewną śmierć. 

Jacyś ludzie W. Szymborskiej - wiersz wyraźnie dotyczy sytuacji ludności cywilnej w czasie działań wojennych; konieczności uciekania przed zagrożeniem, pozostawienia dobytku, postępowania wbrew własnej woli, niepewności jutra, głodu, możliwości śmierci własnej i bliskich. Nadużywanie zaimków (jacyś, jakiś, czyjeś, nie ten, nie tędy, co, kto, ktoś, kiedy, gdzie) może sugerować, że przedstawione sytuacje mogą się rozegrać zawsze, wszędzie i dotyczyć każdego. Najbardziej drastyczne obrazy są opisane w formie rymowanki (ustawienie, wydzieranie, potrząsanie), a pragnienie zagrożonych, uciekających ludzi wyrażone jest neologizmami, jakby zwykłe słowa nie mogły nazwać tego, co najważniejsze (kamienność, niebyłość). Stosowane są niezgodne z normą konstrukcje składniowe (Przed nimi wciąż jakaś wciąż nie tędy droga), obecne są różne gry z frazeologizmami (zostawiają za sobą jakieś swoje wszystko, pozostawi ich przy jakimś życiu) . Te ciekawe rozwiązania formalne być może zaniepokoją czytelnika, zmuszą go do głębszej refleksji nad tekstem. Ostatnia zwrotka jest chyba idealnym komentarzem do finału filmu- w poetycki sposób opisuje sytuację chłopca.

Bibliografia

  • Ibek-Mocniak Małgorzata „W języku poezji nic zwyczajne i normalne nie jest” Dzieci czytają wiersz Wisławy Szymborskiej „ Jacyś ludzie”, Nowa Polszczyzna 2008, nr 4, str. 24-30
  • Film na świecie 1982, nr 8 (numer monograficzny poświęcony twórczości Stanisława Różewicza)