Dokąd idziemy? Dojrzewanie bohaterów Człowieka z marmuru Andrzeja Wajdy i dojrzewanie polskiego społeczeństwa w filmie Dokąd Pawła Kędzierskiego (dla liceum)

Hanna Szpulak

ETAP EDUKACYJNY

ponadgimnazjalna

PRZEDMIOT

język polski

CZAS

2 godziny lekcyjne

Scenariusz lekcji zakłada omówienie filmu po wcześniejszym zapoznaniu się z materiałem filmowym. Uczniowie również zapoznani zostali wcześniej z kontekstem historycznoliterackim dotyczącym epoki socrealizmu.

Cele:

  • zapoznanie z elementami poetki dzieła filmowego,
  • kształcenie kompetencji interpretacyjnych, umiejętności czytania rozmaitych tekstów kultury, umiejętności całościowego spojrzenia na dorobek sztuki, przejawiającej się w rozmaitych wcieleniach formalnych i estetycznych,
  • interpretacja pojęć: kult jednostki, czas „błędów i wypaczeń”, cechy języka propagandy,
  • rozwijanie świadomego, pogłębionego i krytycznego odbioru dzieła filmowego,
  • kształtowanie umiejętności twórczej interpretacji dzieła filmowego i literackiego,
  • przedstawienie sylwetki twórczej Andrzeja Wajdy i Pawła Kędzierskiego,

Czas: 

2 godziny lekcyjne

Metody i formy pracy: 

  • heureza,
  • praca w grupach,
  • elementy dyskusji i wykładu.

Materiały dydaktyczne: 

filmy: Andrzej Wajda: Człowiek z marmuru, Paweł Kędzierski: Dokąd, liryk Czesława Miłosza Który skrzywdziłeś, fragmenty książki: Historia kina. Wybrane lata, red. A. Kołodyński, K. J. Zarębski, Warszawa 1998

Tok lekcji:

1. Swobodne wypowiedzi uczniów na temat filmu Człowiek z marmuru Andrzeja Wajdy oraz przedstawionych w nim realiów historycznych (wizji historii). Również wrażenia, obserwacje, wstępne oceny aktorskich kreacji.

2. Zapisanie tematu i podanie głównych celów lekcji. Uczniowie zostają poinformowani, aby notowali wnioski na bieżąco, materiał ten wykorzystają później podczas pracy domowej.

3. Przedstawienie w formie krótkiego wykładu kontekstu historyczno-literackiego oraz społeczno-politycznego, wprowadzenie pojęć: kult jednostki, czas „błędów i wypaczeń”, cechy języka propagandy.

4. Krótka geneza Człowieka z marmuru Andrzeja Wajdy. Uczniowie w dowolnej formie przedstawiają informacje, które stanowić miały przedmiot samodzielnych dociekań i pracy domowej.

5. Uczniowie zostają podzieleni na dwie grupy.

Pytania dla grupy I

Przedstaw biografię głównego bohatera Mateusza Birkuta według zaproponowanego w karcie pracy schematu.

Przyporządkuj określenia charakteryzujące poszczególne etapy biografii bohatera do poszczególnych okresów jego życia: czysta karta, przodownik pracy, chodząca legenda, trybun ludowy, bohater dojrzały.

Zaznacz w tabelce co stanowi dla Agnieszki źródło informacji na temat najważniejszych wydarzeń w życiu głównego bohatera Mateusza Birkuta (materiały filmowe, czy relacja ustna). 

Pytania dla grupy II

Przedstaw portret głównej bohaterki Agnieszki według zaproponowanego w karcie pracy schematu, uwzględniając również wiedzę bohaterki na temat:

  • czasu „błędów i wypaczeń” (okres stalinowski)
  • Mateusza Birkuta

Określ punkt kulminacyjny w jej filmowej biografii.

Zinterpretuj scenę finałową filmu i pozostałe przedstawione w filmie tzw. „sceny korytarzowe” w kontekście biografii bohaterki.

6. Uczniowie przedstawiają wyniki pracy w grupach (forma dowolna np. poster, prezentacja ustna).

Wnioski:

  • Charakterystyka bohaterów zmierzać ma do pokazania „życiorysów przedstawicieli dwóch pokoleń, co staje się pretekstem do skreślenia opowieści filmowej o widzeniu epoki powojennej. O trudnościach, na jakie napotyka oko, pamięć, świadomość, gdy chce się pokusić o zanotowanie w obrazie czyjegoś życia”.(Historia kina. Wybrane lata, red. A. Kołodyński, K. J. Zarębski, Warszawa 1998, s. 245).
  • Między głównymi bohaterami - Agnieszką, zbierającą materiały do swojego pierwszego filmu, i Mateuszem Birkutem, herosem epoki stalinowskiej, dochodzi do zatarcia różnicy pokoleniowej, choć żyją oni w odległych od siebie czasoprzestrzeniach.
  • Przygotowane przez uczniów podczas pracy w grupach wnioski posłużą do charakterystyki obojga bohaterów:

Mateusz Birkut – przodownik pracy, murarz, budowniczy Nowej Huty, symbol swego czasu, bohater wykreowany i zmitologizowany na potrzeby ideologii (wskazanie na ważną rolę w tym procesie reżysera Burskiego i sekretarza Jodły), którego entuzjazm, naiwność i prostotę wykorzystano. Celny opis drogi tej postaci daje Tadeusz Lubelski (Wajda. Portret mistrza w kilku odsłonach, Wrocław 2006, s. 167): „Jerzy Radziwiłowicz mógłby więc grać takiego bohatera, jaki był tam [tzn. w scenariuszu] przedstawiony: figurę wiejskiego prostaczka, którego początkowo wydarzenia przerastają i który z naiwności, dając sobą manipulować, zostaje przodownikiem pracy, stopniowo jednak, zdobywając świadomość własnej sytuacji, przeobraża się w ludowego buntownika, niepozwalającego pozbawić się godności”. Należy zwrócić uwagę, za pomocą jakich środków kreowana jest ta postać na ekranie. Po pierwsze Birkut pojawia się jako bohater retrospektywnych opowiadań bohaterów, z którymi spotyka się Agnieszka, po drugie jako bohater oglądanych przez młodą reżyserkę materiałów filmowych, stylizowanych przez Wajdę na czarno-białe archiwalia. Ważne jest odkrycie odmiennych cech tych dwóch relacji (z jednej zideologizowany i odhumanizowany Birkut – przodownik pracy, heros socjalizmu a z drugiej trybun ludowy, przejęty losem robotników, przyjaciel, ojciec, mąż, uczciwy człowiek) i spójności kreacji bohatera, jaka się z nich mimo tych odmienności wyłania.

Agnieszka – młoda dwudziestokilkuletnia reżyserka realizująca swój telewizyjny film dyplomowy o losach bohaterów epoki stalinowskiej, energiczna, pracująca z pasją, bezkompromisowa, reprezentantka nowego pokolenia. Bardzo charakterystyczna jest jej powierzchowność oraz sposób zachowania (strój, sposób mówienia, gesty i mimika) . Wskazują one na oryginalną, odważną i nowoczesną kreację aktorską Krystyny Jandy. Jej częścią jest świadome przerysowanie. „Moją rolę można było zagrać po prostu jak dziennikarkę, ale Wajda chciał, żebym ja zagrała Antygonę, Fedrę, Medeę” - relacjonuje aktorka (T. Lubelski, Wajda. Portret mistrza w kilku odsłonach, Wrocław 2006, s. 167. Wiedza bohaterki o realiach epoki stalinowskiej jest mała, Agnieszka mówi na początku swej drogi: „Dla mnie przodownik pracy to tak jak powstaniec styczniowy”. Kolejne spotkania stanowią stopnie wtajemniczenia w odległe dla niej czasy i życiorys Mateusza Birkuta. Opisane powyżej cechy oraz ewolucję świadomości bohaterki pomoże wyodrębnić szczegółowa analiza scen rozpoczynających film (filmowanie znalezionego w muzealnych magazynach posągu Birkuta), spotkań z kolejnymi rozmówcami ich zachowań i postaw. Analiza ma prowadzić do wniosków pokazujących zastąpienie w świadomości bohaterki skamieliny bohatera, oglądanej uprzednio w kronikach filmowych, przez żywą biografię. Punktem kulminacyjnym w biografii samej bohaterki jest odebranie jej możliwości dokończenia filmu. Przekracza ona wtedy próg dojrzałości i podejmuje bezkompromisową walkę o prawdę (analiza scen, w których bohaterka rozmawia z ojcem). Podsumowanie może stanowić analiza fragmentów przedstawiających sceny na korytarzu telewizyjnym, najpierw dwie rozmowy Agnieszki z redaktorem (rozpoczynająca film i znajdująca się mniej więcej w jego połowie), a następnie scena finałowa – marsz bezrobotnej reżyserki przy boku syna Birkuta – Maćka Tomczyka (symbolika i eliptyczność oraz znaczenie metaforyczne tych fragmentów). Bohaterowie idą szybko, biegną prawie wprost na kamerę, która wykonuje jazdę do tyłu. W zastany porządek zamkniętej, zapyziałej i opanowanej przez strach i konformizm rzeczywistości wkracza nowy żywioł energii entuzjazmu, nieustępliwości i rodzącego się dopiero i niedojrzałego buntu.

  • Szczegółowe prześledzenie życiorysów obojga bohaterów powinno wykazać proces dojrzewania, jaki zachodzi w ich psychice i stosunku do wydarzeń historycznych oraz doświadczeń osobistych.
  • Poprzez postacie Agnieszki i Mateusza – symbole swoich pokoleń - odczytać możemy proces dojrzewania polskiego społeczeństwa do prawdy o regułach życia w systemie państwa komunistycznego. Możemy nazwać film Wajdy freskiem filmowym.

7. Prezentacja filmu Pawła Kędzierskiego pt. Dokąd.

8. Rozdanie uczniom kserokopii materiałów zawierających informacje na temat twórczości reżysera, kontekstu związanego z powstaniem filmu, definicje pojęcia: film montażowy. Krótka analiza.

Dzieło P. Kędzierskiego zbudowane jest w głównej mierze z materiałów Polskiej Kroniki Filmowej. Tematem przewodnim są obchody pochodów pierwszomajowych zarejestrowane w ciągu czterdziestu lat funkcjonowania PRL-u.

9. Polecenie dla uczniów: Znajdźcie podobne ujęcia pojawiające się w Człowieku z marmuru A. Wajdy i Dokąd P. Kędzierskiego. W jaki sposób zostały one wykorzystane w toku narracji filmowej przez Wajdę w Człowieku z marmuru, a jak wykorzystuje je P. Kędzierski?

Kędzierski, tworząc film montażowy, wykorzystuje fragmenty Polskiej Kroniki Filmowej jako podstawowe tworzywo narracji, Wajda również wykorzystuje stare kroniki i materiały archiwalne, ale w dużo mniejszym stopniu, a przy tym tworzy również fragmenty imitujące takie materiały, „podrabiając” filmowe dokumenty z lat 50.

10. Polecenie dla uczniów: Wynotujcie jak najwięcej wydarzeń politycznych, postaci historycznych, które udało się wam rozpoznać w trakcie oglądania filmu. W jakiej kolejności pojawiają się one na ekranie?

11. Polecenie dla uczniów: Odczytajcie symboliczne znaczenie tytułu filmu P. Kędzierskkiego. Dlaczego film ten może być swoistym komentarzem dla Człowieka z marmuru A. Wajdy? (Można pokazać fragment zmontowanych fragmentów z filmu Wajdy przedstawiających marsz Agnieszki korytarzem telewizyjnym).

Obydwa filmy są ilustracją dojrzewania polskiego społeczeństwa, zrealizowaną jednak z różnych perspektyw historycznych. Pierwsze sceny Dokąd to okres tuż powojenny, potem następują sekwencje z epoki stalinowskiej, czasu rządów Gomułki, Gierka, Jaruzelskiego. Z biegiem czasu w ikonograficzną monotonię (wiwatujące masy i pozdrawiający je przywódcy) wkradają się obce akcenty – to obrazy października 1956 r., grudnia 1970, strajku w Stoczni Gdańskiej, alternatywnych manifestacji pierwszomajowych, rozbijanych przez milicję. Oportunizm społeczeństwa zastąpiony zostaje przez coraz bardziej trwały, konsekwentny i świadomy bunt. Wajda dokonuje rozrachunku z epoką powojenną z perspektywy połowy lat 70, a więc niejako ze środka peerelowskiej rzeczywistości. Kędzierski, miał świadomość, że czas PRL-u już się skończył, co pozwoliło uzyskać inną perspektywę, uczynić podsumowanie na gorąco, ale już post factum,bez ograniczeń cenzuralnych. Kędzierski sięgnął po formę filmu montażowego, tworząc swoistego rodzaju metaforę drogi, Wajdzie bliższa była forma fresku filmowego.

12. Uczniowie czytają liryk Czesława Miłosza Który skrzywdziłeś. Nauczyciel przedstawia krótką genezę utworu.

13. Wspólna analiza utworu według punktów:

  • Do kogo zwraca się podmiot liryczny? Jaki to rodzaj liryki? W czyim imieniu się wypowiada?
  • Wykorzystując dwie pierwsze zwrotki wiersza, określ, na czym polega zbrodnia tyrana. Nazwij jej wymiar moralny, społeczny i polityczny.
  • Jakie powinności wyznacza Czesław Miłosz poezji i poecie? Czym mowa poety powinna różnić się od mowy „błaznów”?
  • Wyjaśnij sens dwóch ostatnich wersów.

14. Polecenie dla uczniów:

  • Przeanalizuj scenę spotkania Agnieszki z reżyserem Burskim. Jakiej autorefleksji dokonuje bohater? Dlaczego zgadza się pomóc początkującej reżyserce? Jaka jest jego pozycja w filmowym świecie? Jaka była rola Burskiego i jego intencje podczas realizowania dokumentów o Birkucie? W jakich celach wykorzystał swój talent reżyserski i pozycję artysty? Dlaczego Wajda umieścił swoje nazwisko w czołówce filmu Burskiego Oni budują naszą przyszłość? W jaki sposób problem moralnej odpowiedzialności artysty, wypowiadającego się na temat współczesności i historii ujął w Człowieku z marmuru A. Wajda? Czy jest ona zbliżona do roli jaką przeznaczył artyście Czesław Miłosz w utworze Który skrzywdziłeś, czy może inna?
  • Skomentuj słowa autorów filmu: reżysera A. Wajdy i scenarzysty A. Ścibora-Rylskiego (L. Bajer, O tę ludzką dzielność nam szło. Mówią Alaksander Ścibor-Rylski i Andrzej Wajda, „Kino” 1977, nr 5, s. 4.):

„Prawdziwym świadectwem dojrzałej autorefleksji nie jest jednak postać Burskiego, ale sam film i motywacja, która doprowadziła do jego powstania. A była nią, między innymi, chęć konfrontacji z własną przeszłością i zadośćuczynienia za własne winy”.

Odpowiedz na pytanie jaką funkcję przeznaczyli swemu dziełu i jaką odpowiedzialność na siebie przyjęli owi artyści kina. Jakiej konfrontacji ze współczesnością dokonali Andrzej Wajda i Aleksander Ścibor-Rylski, twórcy filmu, który stał się najważniejszym wydarzeniem artystycznym roku 1977 i filmem legendą?

  • Oczekiwane wnioski : Bardzo ważnym wątkiem refleksji w Człowieku z marmuru stanowi rozliczenie z własną przeszłością artystyczną, co czyni reżyser Burski (dostrzegający swoją winę i pragnący zadośćuczynienia), ale również twórcy filmu, przyznający się do odpowiedzialności za sprzeniewierzenie prawdzie, zaangażowanie w budowę socjalistycznego oblicza polskiej sztuki (współpraca Wajdy z Czesławem Petelskim przy realizacji filmu Cena betonu, czy działalność reporterska Aleksandra Ścibora -Rylskiego). Człowiek z marmuru stanowi w polskiej kinematografii punkt graniczny, będąc dramatem historycznym i współczesnym spełnił ambicje wielkiej syntezy, pozwalającej spojrzeć w przyszłość. Okazał się też groźny dla władzy, bo od momentu jego powstania polskie kino przyjęło walkę z nią za bodaj najważniejszy cel swego istnienia. Brytyjskie pismo „Sight and Sound”, pisząc kiedyś o polskich filmach, informowało:

Nie można sobie nawet wyobrazić polskich Gwiezdnych wojen, i to nie tylko dlatego, że brak na to pieniędzy, ale właśnie z tego powodu, że istnieją o wiele pilniejsze ludzkie sprawy, którym należy oddać głos[1].

15. Zadanie domowe (do wyboru):

a. Znajdź w fragmentach film A. Wajdy Człowiek z marmuru elementy języka propagandy. Wypisz cechy tego języka, odwołując się do wybranych źródeł.

b. Zinterpretuj symboliczne znaczenie tytułów filmów Człowiek z marmuru Andrzeja Wajdy iDokąd Pawła Kędzierskiego.

Karta pracy grupa I

Człowiek z marmuru – Mateusz Birkut

Biografia zideologizowana

Człowiek z marmuru – Mateusz Birkut

Biografia intymna

 

Relacja reżysera Burskiego

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Źródło informacji:

Relacja byłego ubeka Michalaka

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Źródło informacji:

 

Relacja Wincentego Witka

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Źródło informacji:

 

Relacja Hanki Tomczyk

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Źródło informacji:

Karta pracy grupa II

Agnieszka – młoda artystka rozpoczynająca swój film dyplomowy.

Cechy „nowej bohaterki”, jej wygląd zewnętrzny, sposób zachowania, mówienia.

Agnieszka dowiaduję się, że...

a. czasy stalinowskie to...

 

 

 

 

 

 

b. Mateusz Birkut to...

 

 

 

 

 

 

 

Rozgrywka z historią. Agnieszka – młoda artystka napotykająca na trudności i zdobywająca wiedzę.

Rozmowa z reżyserem Burskim

Krótka charakterystyka Burskiego:

Agnieszka dowiaduję się, że...

a. czasy stalinowskie to...

 

 

 

 

 

 

b. Mateusz Birkut to...

 

 

 

 

 

 

Rozmowa z byłym ubekiem Michalakiem

Krótka charakterystyka Michalaka:

 

Agnieszka dowiaduję się, że...

a. czasy stalinowskie to...

 

 

 

 

 

 

b. Mateusz Birkut to...

 

 

 

 

 

 

Rozmowa z Wincentym Witkiem

Krótka charakterystyka Witka:

Agnieszka dowiaduję się, że...

a. czasy stalinowskie to...

 

 

 

 

 

 

b. Mateusz Birkut to...

 

 

 

 

 

 

Rozmowa z Hanną Tomczyk

Krótka charakterystyka Hanny Tomczyk:

Agnieszka dowiaduję się, że...

a. czasy stalinowskie to...

 

 

 

 

 

 

b. Mateusz Birkut to...

 

 

 

 

 

 

 

Agnieszka – artystka, której odebrano możliwość pracy nad filmem. Bohaterka dojrzała.

Agnieszka dowiaduję się, że...

a. czasy stalinowskie to...

 

 

 

 

 

b. Mateusz Birkut to...

 

 

 

 

 

 

Agnieszka postanawia...

 

 

 

 

 

Przypisy

  1. M. Malatyńska, Film roku. Człowiek z marmuru,w: Historia kina. Wybrane lata, red. A. Kołodyński, K. J. Zarębski, Warszawa 1998, s. 244.