Czy naprawdę chodzi o to, by wszystko zmieniało się w złoto? Poznajemy animację Lucjana Dembińskiego Król Midas (1963) i perypetie jej tytułowego bohatera

Jadwiga Mostowska

PRZEDMIOT

godzina wychowawcza, język polski, zajęcia artystyczne, zajęcia pozalekcyjne

CZAS

3 godziny

Cel ogólny:


Przygotowanie uczniów do świadomego i pogłębionego odbioru filmu animowanego, wprowadzenie ich w świat greckich mitów oraz ukierunkowanie ku wartościom i normom moralnym.


Cele szczegółowe:


Uczeń:

  • określa temat i główną myśl filmu;
  • wyraża własny sąd o postaciach i zdarzeniach z filmu;
  • wskazuje wartości przedstawione w filmie i określa wartości ważne dla jego bohatera;
  • poznaje mit o królu Midasie i wskazuje cechy gatunkowe mitu;
  • odnosi treść filmu do własnego doświadczenia i szerszego kontekstu społecznego oraz kulturowego;
  • wskazuje cechy charakterystyczne filmu animowanego jako przekazu audiowizualnego;
  • dostrzega swoistość tekstów kultury przynależnych do filmu, sztuk plastycznych i audiowizualnych;
  • posługuje się nazwami emocji i uczuć do opisywania przeżyć innych osób w kontekście różnych doświadczeń moralnych oraz wykorzystuje te pojęcia do charakteryzowania przeżyć, działań i postaw bohaterów filmu;
  • wykorzystuje pojęcia dyskursu etycznego do analizowania przeżyć, działań i postaw bohaterów filmu;
  • ćwiczy formułowanie wypowiedzi ustnych oraz pracę w grupach.

Metody i formy pracy:

  • praca z filmowym i literackim tekstem kultury,
  • miniwykład,
  • dyskusja kierowana,
  • burza mózgów,
  • praca z całym zespołem,
  • praca w grupach,
  • praca indywidualna.

Środki dydaktyczne:

  • film Król Midas (1969) reż. Lucjan Dembiński, 10’, mit o królu Midasie (np. z książki Wandy Markowskiej Mity Greków i Rzymian, Warszawa 1987, ss. 257–258 lub kolejne wydania albo innej, wybranej przez nauczyciela),
  • ilustracje przedstawiające przykłady sztuki i architektury egejskiej, w szczególności kreteńskiej (np. pałac w Knossos, freski i posążek bogini z wężami z Knossos, Dysk z Fajstos, fresk egejski Dama niosąca pyksidę, ceramika, sztuka złotnicza),
  • papier,
  • flamastry i kredki,
  • komputer z dostępem do internetu.

Słowa kluczowe:

  • mit,
  • mitologia,
  • animacja,
  • film animowany,
  • król,
  • bogactwo,
  • złoto,
  • wartość,
  • chciwość.

Przebieg zajęć

1. Projekcja filmu poprzedzona ukierunkowaniem odbioru.
Nauczyciel rozpoczyna zajęcia, proponując uczniom wspólne obejrzenie krótkiego filmu Król Midas. Prosi, aby, oglądając go, dzieci zwróciły uwagę na to, co jest jego tematem i kim jest jego bohater, jak również na takie elementy jak: kolorystyka, wygląd postaci, miejsce akcji, elementy scenografii, muzyka i dźwięk (lub jego brak), sposób, w jaki ukazane są kluczowe momenty opowiadanej historii.


2. Praca z całym zespołem. Omówienie filmu, elementy jego analizy i interpretacji.
Nauczyciel prosi uczniów, aby określili, jakim rodzajem filmu jest Król Midas. Uczniowie odpowiadają (film animowany, lalkowy), a prowadzący zajęcia w razie potrzeby podpowiada oraz uzupełnia ich wypowiedzi o informacje na temat twórców obrazu (Król Midas został wyprodukowany przez Studio Małych Form Filmowych Se-Ma-For w Łodzi w 1963 roku; jego reżyserem jest Lucjan Dembiński – autor i realizator filmów oraz seriali lalkowych, który wyreżyserował prawie sto filmów dla dzieci; autorem projektów plastycznych do filmu jest jeden z czołowych polskich scenografów i plastyków współpracujących z teatrami lalek – Adam Kilian, zaś autorem muzyki jest Krzysztof Penderecki – wybitny kompozytor muzyki współczesnej). Informacje można wzbogacić, pokazując uczniom czarno-białe zdjęcia z realizacji filmu Król Midas, na których widoczny jest reżyser podczas pracy, dostępne w internecie, w serwisie Fototeka:
https://tiny.pl/tgf2w
Następnie nauczyciel zachęca uczniów do wspólnego przyjrzenia się formie filmu Król Midas, jego kształtowi plastycznemu (postacie, scenografia), kolorystyce, muzyce i efektom dźwiękowym, montażowi, pracy kamery w najważniejszych ujęciach itp. Nauczyciel zadaje pytania, wspomagając się odpowiednimi kadrami lub fragmentami filmu, ilustracjami oraz materiałami z internetu przedstawiającymi sztukę i architekturę egejską, w razie potrzeby zadaje pytania pomocnicze, podpowiada, dopowiada oraz uzupełnia wypowiedzi uczniów o dodatkowe informacje. W przeprowadzeniu tej części zajęć pomocne mogą być wskazówki zawarte w opracowaniu filmoznawczym będącym częścią tej lekcji.

  • Jakie barwy dominują w filmie? (błękit, czerwień, złoto, zieleń)
  • Czy są ciepłe, czy zimne, nasycone, czy nie?
  • Co mogą one oznaczać, jak można je zinterpretować? (np. błękit to chłód, także emocjonalny, czerwień to władza, obfitość, złoto to bogactwo i przepych, ale także nazwa i kolor jednego z metali, a więc również zimno oraz chłód, coś nieożywionego, zieleń to natura, przyroda, życie)
  • Jak przedstawione zostały postacie, miejsce akcji i elementy scenografii? Z czym się mogą kojarzyć, czym mogły być inspirowane? (są one stylizowane na wzór sztuki egejskiej, rozwijającej się w basenie Morza Egejskiego, głównie w epoce brązu, 3000–1100 p.n.e., szereg elementów sztuki egejskiej znalazło kontynuację w sztuce greckiej)
  • Co zwraca uwagę w ścieżce dźwiękowej filmu? (brak dialogu)
  • Jakie instrumenty muzyczne można na niej rozpoznać? (np. flet, harfa, trąbka i inne instrumenty dęte, instrumenty perkusyjne, instrumenty elektroniczne). Jakie inne dźwięki są słyszalne? (np. brzęk przeliczanych przez króla monet, otwieranie drzwi skarbca, uchylanie wieka dzbanów z kosztownościami, niszczenie wnętrza pałacu przez zrozpaczonego przemianą córki Midasa). Czy w filmie pojawia się moment ciszy, gdy nie słyszymy muzyki i innych dźwięków? Kiedy? (przez krótki moment, po tym, gdy bóstwo zdjęło z Midasa czar). Czemu może służyć taki zabieg? (zwróceniu na niego uwagi widza, podkreśleniu wagi tej chwili).
  • Jak dźwięk podkreśla, akcentuje najważniejsze momenty akcji, np. pojawienie się bóstwa, przemianę osoby lub rzeczy w złoto? (pojawieniu się bóstwa towarzyszą dźwięki elektroniczne, które nie kojarzą się z żadnymi dźwiękami naturalnymi, podkreśla to wyjątkowość, nadprzyrodzoność bóstwa; przemianie
    w złoto towarzyszy charakterystyczny, metaliczny dźwięk)

  • W jaki sposób za pomocą obrazu przedstawiany jest sen króla? (fragment 05:06–05:16, przy użyciu efektu przenikania, nałożenia na siebie obrazów śpiącego Midasa i wirującego złota)

  • W jaki sposób za pomocą ruchu kamery, zamiany planów i montażu ukazany jest dramatyczny moment, w którym Midas przemienia córkę w złoty posąg? (fragment 07:13–07:22, częste zmiany i kontrast planów, od planu ogólnego przez cięcie montażowe przejście do planu bliskiego, następnie poprzez odjazd kamery przejście od planu bliskiego do ogólnego, po czym ostre cięcie i zbliżenie przerażonej twarzy króla).


Następnie nauczyciel prosi uczniów, aby krótko opowiedzieli, kto jest bohaterem filmu i o czym opowiada animacja Król Midas. Wskazane przez nauczyciela dzieci wypowiadają się. Bohaterem filmu jest król Midas, który bardzo ceni bogactwo. Gdy za sprawą bóstwa zyskuje możliwość zamiany w złoto wszystkiego, czego dotknie, początkowo jest bardzo zadowolony, ale wkrótce przekonuje się, iż ten dar to prawdziwe nieszczęście – król nie może się pożywić, zamienia w złoty posąg swoją córkę oraz poddanych. Zrozpaczony prosi bóstwo o odwołanie czaru i ostatecznie cieszy się, gdy wszystko powraca do normy. Nauczyciel zadaje uczniom pytania służące pogłębieniu zrozumienia i interpretacji filmu, a dzieci udzielają odpowiedzi:

  • Po czym można poznać, że bogactwo było dla króla Midasa najważniejsze? (po tym, co wyrażała jego twarz i postać, gdy liczył monety w skarbcu; z lekceważeniem odrzucił kwiatek przyniesiony przez królewnę; zabrał jej złotą koronę itp.)

  • Jak czuła się córka króla, gdy Midas nie okazywał jej zainteresowania? Po czym możemy to poznać? (jej postawa – spuszczona głowa, kwiatek wypadający z dłoni, a także mimika wyrażały smutek, czuła się odrzucona, osamotniona)

  • Dlaczego Midas poprosił bóstwo o to, aby móc zamienić w złoto wszystko, czego
    dotknął? (bo był chciwy i głupi, nie potrafił przewidzieć konsekwencji swoich czynów)

  • Dlaczego bóstwo spełniło prośbę Midasa? (aby go ukarać, dać mu nauczkę, pomóc mu
    zrozumieć, co jest ważne w życiu)

  • Kiedy Midas zrozumiał, że popełnił straszliwy błąd? (gdy okazało się, że nie może jeść i pić, nie może też niczego i nikogo dotknąć, bo wszystko natychmiast przemieni się w złoto, wystraszył się, ale dopiero moment, gdy przemienił córkę sprawił, że zrozumiał w pełni konsekwencje swej niemądrej prośby)

  • Dlaczego bóstwo cofnęło czar? (ulitowało się nad królem, który pojął swój błąd, postanowił się zmienić i zrozumiał, że są rzeczy ważniejsze od bogactwa, a chciwość
    jest zła)

  • Jakie wnioski (morał) możemy wysnuć z historii króla Midasa? (w życiu ważne jest nie tylko bogactwo, które nie jest gwarantem szczęścia)

3. Praca z całym zespołem, praca w grupach. Mit o królu Midasie.
W zależności od tego, czy uczniowie poznali już wcześniej jakieś mity, czy też nie, nauczyciel wyjaśnia im, czym jest mit (np. „opowieść o bogach, demonach, legendarnych bohaterach i nadnaturalnych wydarzeniach, będąca próbą wyjaśnienia odwiecznych zagadnień bytu, świata, życia i śmierci, dobra i zła oraz przeznaczenia człowieka”2) i mitologia (np. „zbiór mitów jakiegoś ludu lub grupy etnicznej składający się na system ich wierzeń religijnych”3) lub też odwołuje się do posiadanej przez nich wiedzy. Prowadzący zajęcia zwraca uwagę, iż opowieść o królu Midasie, to (obok mitu o powstaniu świata, Prometeuszu, Syzyfie, Demeter i Korze, Dedalu i Ikarze, Heraklesie, Tezeuszu i Ariadnie, czy też Orfeuszu i Eurydyce) jeden z najpopularniejszych mitów greckich. Grecka mitologia stanowi ważne dziedzictwo kultury europejskiej i jest nadal obecna w różnych przejawach życia społecznego, języku (związki frazeologiczne, np. midasowy dotyk), kulturze oraz sztuce, stanowi źródło toposów, motywów, symboli czy archetypicznych wzorców osobowościowych. Sam Midas to nie tylko bohater greckiej mitologii, ale postać historyczna – był on władcą krainy zwanej Frygią w VIII wieku p.n.e. Nauczyciel dzieli uczniów na mniejsze, kilkuosobowe zespoły i proponuje im przeczytanie mitu o królu Midasie oraz porównanie tekstu z opowieścią przedstawioną w filmie. Każda grupa otrzymuje tekst mitu oraz flamaster i kartkę, na której ma wypisać zauważone przez siebie różnice. Po chwili przewidzianej na realizację tego zadania, nauczyciel prosi kolejno przedstawicieli grup o wskazanie jednej zauważonej różnicy. Grupy prezentują swoje spostrzeżenia, a nauczyciel wypisuje je na tablicy, w razie potrzeby zadając pytania pomocnicze lub uzupełniając wypowiedzi uczniów. Uwaga: w zależności od wybranego przez nauczyciela tekstu mitu o królu Midasie różnic tych może być więcej lub mniej. Po wykonaniu zadania następuje jego podsumowanie. Animacja Król Midas przedstawia uproszczony wariant popularnego mitu greckiego. Bóstwo pojawiające się w filmie nie jest nazwane (w micie jest to Dionizos). Filmowy Midas nie musi obmywać się w rzece Paktolos, aby zniknął czar. W mitologii greckiej mowa jest także o innej karze, zesłanej na króla przez Apollina za to, że nie poznał się na pięknie jego muzyki. W filmie nie pojawia się ta historia, a Midasowi nie wyrastają ośle uszy. Nauczyciel wyjaśnia uczniom, iż twórcy filmu skierowanego do młodych widzów postanowili stworzyć prostą, czytelną dla nich fabułę. Zwraca również uwagę, iż film to nie jest dosłowna ilustracja jakiejś historii, ale osobny, niezależny utwór, którego twórcy podejmują własne artystyczne decyzje i mogą prezentować dobrze znane opowieści w nieco inny, nowy sposób. Także same mity miały niekiedy różne wersje (pierwotnie były to opowieści przekazywanie drogą ustną), były na nowo interpretowane przez kolejnych autorów, przy zachowaniu ich pierwotnego sensu i przesłania.

4. Praca indywidualna, praca z całym zespołem.
Ukierunkowanie ku wartościom. Nauczyciel proponuje uczniom, aby zastanowili
się, co dla nich samych jest ważne, wartościowe, cenne. Czy jest to, jak u króla Midasa,
bogactwo, a może coś innego? Chętni uczniowie wypowiadają się. Następnie nauczyciel rozdaje uczniom karty pracy (złącznik numer 1), w razie potrzeby także kredki oraz flamastry i prosi, aby każdy sam w swojej skrzyni na skarby umieścił (wpisał, przedstawił w postaci rysunku) to, co dla niego jest najważniejsze, najcenniejsze (może to być tylko jedna osoba, emocja, rzecz itp. albo kilka). Po upływie czasu przewidzianego na to zadanie chętni uczniowie prezentują swoje skrzynie skarbów. Jeśli jakaś osoba, emocja czy rzecz wymieniana jest najczęściej, warto zwrócić na to uwagę i zastanowić się wspólnie z uczniami, dlaczego dla tak wielu z nich jest ona bardzo ważna i z czego to może wynikać.


5. Podsumowanie i zakończenie lekcji.
Nauczyciel podsumowuje zajęcia, przywołując pytanie retoryczne pojawiające się w tytule lekcji i zachęca uczniów do kilku krótkich wypowiedzi będących próbą odniesienia się do niego, a następnie dziękuje uczestnikom za udział w lekcji.

Praca domowa


DO WYBORU:

  • Gdybym był/gdybym była królem Midasem… Wyobraź sobie, że jesteś królem Midasem. O co poprosiłbyś/poprosiłabyś bóstwo? Dlaczego właśnie o to? Przygotuj się do krótkiej wypowiedzi ustnej.
  • Jak Midas wyjaśniłby swoje postępowanie córce na końcu filmu, gdy czar został już zdjęty i wszystko wróciło do normy? Wymyśl własny, krótki dialog pomiędzy królem Midasem a jego córką.