Czy dobrze być pingwinem? – rozmowa po obejrzeniu filmu Nielotek w reż. Łucji Mróz

Dorota Gołębiowska

PRZEDMIOT

etyka, godzina wychowawcza, język polski, lekcja biblioteczna, zajęcia artystyczne, zajęcia pozalekcyjne

CZAS

3 godziny

Cel ogólny:

Przygotowanie uczniów do pogłębionego odbioru filmu animowanego oraz do refleksji na temat własnych marzeń, aspiracji i predyspozycji.

Cele szczegółowe:


Uczeń:

  • omawia elementy świata przedstawionego w filmie Nielotek;
  • posługuje się pojęciami właściwymi dla sztuki filmowej;
  • określa tematykę oraz problematykę utworu;
  • opowiada o wydarzeniach fabuły oraz ustala kolejność zdarzeń i rozumie ich wzajemną zależność;
  • rozróżnia i wyjaśnia elementy realistyczne i fantastyczne w utworach;
  • przedstawia własne rozumienie utworu i je uzasadnia;
  • wykorzystuje w interpretacji tekstów doświadczenia własne oraz elementy wiedzy o kulturze (Bajkę o rybaku i rybce A. Puszkina);
  • wyraża własny sąd o postaciach i zdarzeniach;
  • wskazuje wartości w utworze oraz określa wartości ważne dla bohatera;
  • tworzy wypowiedzi pisemne związane z treścią utworu;
  • wskazuje na globusie lub mapie świata miejsca występowania pingwinów i nazywa te części świata.

Metody i formy pracy:

  • praca z filmowym tekstem kultury, 
  • burza mózgów, dyskusja kierowana,
  • debata za i przeciw,
  • ćwiczenia redakcyjne;
  • praca z całym zespołem, w grupach oraz indywidualna.

Środki dydaktyczne:

  • film Nielotek w reż. Łucji Mróz (1984),
  • kadry/fotosy z tego filmu,
  • komputer i rzutnik multimedialny,
  • mapa świata lub globus,
  • diagram z wykreślanką.

Słowa kluczowe:

  • pingwin,
  • marzenia,
  • predyspozycje,
  • złota rybka,
  • społeczność,
  • indywidualizm,
  • wartości,
  • priorytety,
  • osiąganie celów,
  • film animowany.

Przebieg zajęć

1. Rozpoczęcie zajęć. Rozmowa wstępna. Praca z całym zespołem.
Nauczyciel wita uczniów oraz informuje, że bohaterem zajęć będzie pingwin. Zapisuje na tablicy część tematu: Czy dobrze być pingwinem? Prosi, aby uczniowie przypomnieli sobie, co wiedzą o pingwinach jako zwierzętach, ale także jako bohaterach książek i filmów. Wyjaśnia, że za chwilę będą zapisywali przytaczane informacje. Notatka może być sporządzona w postaci tabeli lub mapy myśli. Prowadzący ustala jednak, że po lewej stronie kartki zapisywane będą informacje o charakterze naukowym, zaś po prawej dotyczące sfery kultury. Rozdaje zdjęcia pingwinów (np. takie, jak w załączniku nr 1), które uczestnicy przyklejają na środku kartki (w zeszycie lub na kartce A4). Następnie uczniowie, pracując metodą burzy mózgów, podają informacje naukowe o pingwinach. Mogą korzystać z internetu na dostępnych urządzeniach mobilnych. Zweryfikowane fakty uwzględniają w swoich notatkach. Prowadzący prosi, aby chętni uczniowie wskazali na mapie lub globusie miejsca występowania pingwinów. Podsumowuje informacje, akcentując, że pingwiny są ptakami nielotnymi. Następnie rozdaje diagramy z wykreślankami (załącznik nr 2) i prosi, aby dzieci znalazły tytuły ośmiu filmów o pingwinach ukryte na diagramie. Po upływie wyznaczonego czasu prowadzący sprawdza poprawność pracy (może wyświetlić wykreślankę z zaznaczonymi odpowiedziami)
i poleca zapisanie odnalezionych tytułów. Pyta, czy uczniowie przypominają sobie tytuły książek, których bohaterami są pingwiny. Jeśli zachodzi potrzeba, wymienia tytuły lektur. Uczniowie uzupełniają i porządkują notatki.

2. Przygotowanie do projekcji.
Nauczyciel wyjaśnia, że poprzednia część zajęć była wprowadzeniem do projekcji filmu animowanego pt. Nielotek w reż. Łucji Mróz, którego głównym bohaterem jest pingwin. Prosi, aby uczniowie zwrócili szczególną uwagę na: zastosowaną technikę animacji (jeśli istnieje potrzeba, nauczyciel przypomina podstawowe techniki – są one wymienione w opracowaniu filmoznawczym znajdującym się w tej lekcji), postacie występujące w filmie, miejsca wydarzeń, nastrój filmu, zastosowaną kolorystykę, warstwę dźwiękową.


3. Projekcja filmu Nielotek. Rozmowa po filmie. Praca z całym zespołem.
Nauczyciel informuje, że obejrzany film powstał w 1984 r. Wyreżyserowała go i opracowała plastycznie Łucja Mróz. Otrzymał on nagrodę za muzykę Krzysztofa Suchodolskiego (1986, Ogólnopolski Festiwal Filmów dla Dzieci i Młodzieży) oraz Nagrodę imienia Zenona Wasilewskiego w kategorii najlepszy film animowany dla dzieci. Prowadzący inicjuje rozmowę, podczas której uczniowie przedstawią swoje odczucia i refleksje powstałe pod wpływem projekcji. Zadaje pytania:

  • Czy podobał wam się film?
  • Co wam się w nim podobało, a co nie?
  • O czym jest ten film waszym zdaniem? (np.: o spełnianiu marzeń, o docenianiu swojego środowiska, o skutkach nieprzemyślanego formułowania życzeń, o poszukiwaniu szczęścia poza swoim najbliższym środowiskiem itp.)
  • Do kogo odnosi się tytuł filmu i co on oznacza? (do pingwinka, który chciał latać, ale nie mógł, nawiązuje do marzenia, które nie może być spełnione)
  • Jakie postacie występują w filmie? (pingwinek i inne pingwiny, mewy, rybki, złota rybka, kontrolerzy lotów na lotnisku)
  • Gdzie toczy się akcja? (na lodowym wybrzeżu w okolicy stacji badawczej i na lotnisku)
  • Jaka technika animacji została zastosowana? (animacja rysunkowa)
  • Co składa się na ścieżkę dźwiękową filmu? (odgłosy pingwinów, „głos” złotej rybki, odgłosy burzy, dźwięki alarmu na lotnisku, huk samolotu rozbijającego się o lodową górę oraz muzyka)

4. Rekonstrukcja zdarzeń. Praca w grupach.
Nauczyciel dzieli uczestników na pięć grup. Każdej z nich rozdaje komplet fotosów z animacji i prosi, aby uczniowie ułożyli je w kolejności zgodnej z przebiegiem wydarzeń w filmie (załącznik nr 3), a następnie na odwrocie poszczególnych kadrów zapisali związane z nimi wydarzenia w formie zdań oznajmujących. Uczestnicy układają fotografie we właściwej kolejności. Przedstawiciele grup sprawdzają, czy ustalenia poszczególnych zespołów są takie same, zaś nauczyciel pomaga w pracy i koryguje działania uczniów. Następnie prowadzący prosi, aby przedstawiciele grupy pierwszej opowiedzieli o wydarzeniach, których dotyczą dwa pierwsze zdjęcia, grupa druga opowiada o wydarzeniach, z którymi związane są zdjęcie trzecie oraz czwarte i tak dalej, aż piąta grupa opowie o wydarzeniach pokazanych na dwóch ostatnich fotografiach. Nauczyciel zwraca uwagę, aby uczniowie nie pominęli wydarzeń, które nie są zaprezentowane na zdjęciach (zdarzenia na lotnisku). Prowadzący czuwa nad przebiegiem pracy i koryguje ją. Na zakończenie tej części pyta, czy wszystkie wydarzenia w tym filmie są realistyczne, czy wszystkie mogły się zdarzyć naprawdę. Uczniowie zauważają, że zamienienie pingwinka przez złotą rybkę w balon oraz w samolot to wydarzenia fantastyczne. Prowadzący pyta, jakie znają utwory literackie czy filmy, w których występują wydarzenia fantastyczne? Uczniowie powinni wymienić baśnie, a także fantasy.


5. Analiza sceny na lotnisku. Praca z całym zespołem i w parach.
Nauczyciel pyta, które wydarzenia uczniowie uważają za najbardziej emocjonujące i prosi o wskazanie, co wpływa na budowanie napięcia w danej scenie. Dzieci wymieniają dramatyczne sceny, w tym tę, która rozgrywa się na lotnisku. Prowadzący wyświetla scenę rozgrywającą się na lotnisku (04:45–05:28). Następnie pyta, czy dzieci poznają charakterystyczną sylwetkę samolotu, w który złota rybka zamieniła pingwinka. Uczniowie prawdopodobnie nie znają ikonicznej dla światowego lotnictwa pasażerskiego sylwetki samolotu Concorde. Nauczyciel wyjaśnia, że był to naddźwiękowy samolot pasażerski, wyprodukowany wspólnymi siłami przez Francję i Wielką Brytanię, który latał na trasie z Londynu i Paryża do Nowego Jorku i Waszyngtonu (w latach 1976–2003). Trasę tę pokonywał w czasie o połowę krótszym niż zwykłe samoloty poddźwiękowe. Jego średnia prędkość przelotu wynosiła 2170 km/h. Nazwa Concorde (ang. concord, franc. concorde) w języku francuskim i angielskim ma podobne znaczenie – zgoda. Charakterystyczny dla sylwetki tego samolotu był ruchomy „nos”, który dla pilotów opuszczano w trakcie startów i lądowań, aby polepszyć widoczność. Warto pokazać uczniom zdjęcia tego samolotu dostępne w internecie. Prowadzący informuje, że za chwilę ponownie odtworzy scenę na lotnisku i prosi, aby uczniowie wynotowali wszystkie elementy, które budują napięcie w tej scenie należące do warstwy obrazu i warstwy dźwiękowej. Nauczyciel ponownie odtwarza fragment, po czym uczniowie wymieniają elementy:

  • warstwy dźwiękowej: niepokojąca muzyka z nakładającymi się dźwiękami alarmu na lotnisku oraz syrenami kolumny wozów strażackich zmierzających na pas startowy,
  • warstwy wizualnej: obracające się nerwowo anteny radarów, dramatyczne gesty sylwetek ludzkich w wieży kontroli lotów, dla podkreślenia równoczesności i dramaturgii zdarzeń zastosowano montaż równoległy (przeplatanie ujęć pokazujących sytuację z różnych perspektyw, np. ze strony samolotu, wieży kontroli lotów, pracownika na płycie lotniska), zastosowanie szybkiego montażu (szybko po sobie następują krótkie ujęcia), dla podkreślenia tempa wydarzeń zastosowano dwa ujęcia w jednym kadrze (widzimy równocześnie przerażonych kontrolerów lotu i pas startowy). Scenę dynamizują też następujące po sobie różne plany filmowe, np.: plan pełny (05:13), zbliżenie (05:07), plan ogólny (05:22), półzbliżenie (05:24). Jeśli istnieje potrzeba, nauczyciel przypomina pojęcia: kadr, ujęcie, scena, montaż, plany filmowe.

Prowadzący pyta, jakich części mowy użyjemy najwięcej, opisując sytuację zaistniałą na lotnisku, jeśli chcemy podkreślić, że wiele wydarzeń ma miejsce w tym samym czasie. Uczniowie zauważą pewnie, że taki opis będzie zawierał wiele czasowników. Prowadzący rozdaje karty pracy (załącznik nr 4) i prosi, aby uczniowie, pracując w parach, stworzyli bank czasowników (w formie trzeciej osoby liczby pojedynczej czasu teraźniejszego), które nazywałyby czynności samolotów, ludzi na lotnisku, straży pożarnej. Po upływie określonego czasu uczniowie czytają zapisane nazwy czynności:

  • samolotu/samolotów (nadlatuje, kołuje, ląduje, startuje, wznosi się, wymija, odlatuje, sygnalizuje itp.),
  • ludzi na lotnisku (zauważa, dostrzega, wypatruje, kieruje, krzyczy, wymachuje, woła, wskazuje itp.),
  • straży pożarnej zaangażowanej w akcję na lotnisku (pędzi, goni, nadjeżdża, zabezpiecza, dogania, współpracuje, reaguje itp.).

Podsumowując tę część pracy, nauczyciel pyta, jak dzieci zrozumiały omawianą scenę. Uczniowie prawdopodobnie zauważą, że pingwinek-samolot wprowadził swym pojawieniem się ogromny chaos, sprowadził zagrożenie oraz przeraził ludzi. Nie wiedział, jak się zachować, nie pasował do tego miejsca, nikt go tu nie oczekiwał.


6. Rozmowa o głównym bohaterze i próba interpretacji filmu.
Refleksja kończąca poprzednią część może być punktem wyjścia do rozmowy o głównym bohaterze filmu. Prowadzący pyta:

  • Czym pingwinek różnił się od pozostałych przedstawicieli swojej społeczności? (lubił oddalać się od stada, był ciekawski, samotnie wybrał się na niebezpieczną i niezwykłą dla pingwinów wyprawę na lodową górę, za którą zauważył stację badawczą)
  • O czym marzy główny bohater i kto pomaga mu w realizacji marzeń? (zazdrościł ptakom i balonom – chciał latać; w realizacji marzenia pomagała mu złota rybka)
  • Czy spotkaliście się wcześniej z postacią złotej rybki? Uczniowie powinni przypomnieć sobie Bajkę o rybaku i rybce A. Puszkina.

Nauczyciel pyta uczniów, co łączy, a co dzieli historię o Nielotku oraz o rybaku i jego chciwej żonie? Uczniowie zwracają uwagę, że w filmie sam pingwinek złowił rybkę i skorzystał z dwóch życzeń, w bajce Puszkina złota rybka spełnia wiele życzeń zachłannej żony rybaka. Historie różnią się też zakończeniami. Łączy je postać złotej rybki, która spełnia życzenia w zamian za darowanie życia.

  • Prowadzący podkreśla, że nawiązywanie do innych tekstów kultury jest częstym zabiegiem artystycznym. Prosi o określenie, jaką funkcję spełnia to nawiązanie w filmie Nielotek.
  • Czy pingwinkowi rzeczywiście udaje się spełnić marzenie? (uczniowie zauważają, że wprawdzie pingwinek wzniósł się ponad ziemię, ale każda próba kończyła się niebezpiecznie dla niego)
  • Co było powodem takiego zakończenia dwóch prób spełnienia marzeń o lataniu? (być może pingwinek niewłaściwie sformułował swoje życzenie)

Nauczyciel rozdaje uczniom kartki z „dymkami” (załącznik nr 5) i prosi, aby zapisali, jak dokładnie mogły brzmieć dwa życzenia pingwinka, skoro rybka zamieniła go najpierw w balon, a później w samolot. Uczniowie zapisują, a następnie konsultują swoje ustalenia w parach. 

Nauczyciel prosi uczniów o refleksje i wnioski, jakie wynikają z doświadczenia pingwinka. Powinni oni zauważyć, że każda decyzja musi być przemyślana i przed podjęciem jej warto rozważyć skutki, aby zminimalizować te negatywne.

7. Debata za i przeciw.
Nauczyciel prosi, aby uczniowie zastanowili się, czy pingwinek postąpił właściwie, czy warto było ponosić tak duże ryzyko dla przeżyć, które były jego udziałem. Czy warto starać się zrealizować marzenia, które wydają się nierealne? Prosi, aby po jednej stronie sali usiedli ci, którzy uważają, że warto było, po drugiej zaś ci, którzy uważają, że nie było warto. Następnie chętni uczniowie uzasadniają, dlaczego zajęli miejsce po określonej stronie. Nauczyciel moderuje debatę. Jeśli w jej trakcie ktoś zmieni zdanie, przesiada się na drugą stronę sali. Podsumowując dyskusję, nauczyciel prosi, aby każdy z uczniów zapisał w zeszycie swoje stanowisko i uzasadnił je. Na zakończenie tej części zajęć nauczyciel pyta, jak zakończyła się historia Nielotka. Uczniowie zauważają, że zakończyła się szczęśliwie, bo pingwin radośnie wrócił do swojego stada. Jeśli wystarczy czasu, nauczyciel wyświetla ostatni fragment filmu i prosi, aby uczniowie powiedzieli, co podkreśla radosne zakończenie filmu. Dzieci zwracają uwagę na wesołą, skoczną muzykę. Podsumowując pracę nad filmem, prowadzący poleca, aby uczniowie zastanowili się, jaki morał czy wniosek wynika z obejrzanej animacji. Chętni dzielą się swoimi refleksjami.


8. Jak spełniać swoje marzenia bez pomocy złotej rybki? Formułowanie celów metodą SMART. Praca z całym zespołem i indywidualna.
Ostatnia część zajęć, poświęcona precyzowaniu marzeń i próbom zmieniania ich w cele życiowe, może być zrealizowana na godzinie wychowawczej. Prowadzący rozdaje uczniom po osiem karteczek (mogą być w kształcie chmurek) i prosi, aby na każdej z karteczek zapisali swoje jedno marzenie, a następnie podzielili zapisane marzenia na realne i nierealne. Te realne uczniowie dzielą na długoterminowe i krótkoterminowe, a spośród krótkoterminowych wybierają jedno, które za chwilę zapiszą w formie celu do realizacji w konkretnym terminie. Prowadzący przedstawia uczniom popularną metodę formułowania realizowalnych celów SMART. Objaśnia znaczenie poszczególnych pojęć:
S – czyli sprecyzowany (bardzo konkretnie nazwany, np. nauczę się grać na gitarze)
M – czyli mierzalny (musimy wiedzieć, po czym poznać, że cel został osiągnięty)
A – czyli atrakcyjny (nie może być nudny, musi nam na osiągnięciu celu zależeć)
R – czyli realistyczny (czyli możliwy do osiągnięcia, np. zanim postawię sobie cel, że nauczę się grać na gitarze, muszę wiedzieć, że będę mieć gitarę do dyspozycji, nauczyciela, czas na lekcje itp.)
T – czyli terminowy (powinniśmy ustalić dokładnie termin, w jakim chcemy osiągnąć cel).
Nauczyciel prosi uczestników, aby wspólnie, zgodnie z metodą SMART, sformułowali cel dotyczący nauki gry na gitarze. Uczniowie proponują konkretne brzmienie celu i, pracując w parach, sprawdzają, czy cel jest SMART. Gdy ustalą ostateczna wersję, chętni prezentują ją na forum klasy. Następnie uczniowie wracają do zapisanego na karteczce własnego marzenia i zastanawiają się, jak je zapisać w postaci celu SMART. Pracują indywidualnie.
Jeśli ktoś chce głośno przeczytać sformułowany przez siebie cel, koleżanki i koledzy pomagają mu sprawdzić, czy realizuje on omawiane zasady. Następnie prowadzący prosi, aby uczniowie zapisali kolejne kroki/działania, które musza wykonać, aby osiągnąć cel. Jeśli istnieje taka potrzeba, można to najpierw przećwiczyć na przykładzie działań prowadzących do celu, jakim jest nauczenie się gry na gitarze. Na zakończenie zajęć nauczyciel prosi, aby uczniowie zachowali swoje kartki z zapisanymi marzeniami, aby mogli od czasu do czasu do nich wrócić i zastanowić się, czy można któreś z nich zamienić na konkretny, realizowalny cel. Następnie dziękuje uczniom za udział w zajęciach i nagradza najaktywniejszych.

Praca domowa


Do wyboru:

  • Napisz dynamiczną, ciekawą relację z wydarzeń na lotnisku, ukazanych w filmie Nielotek. Skorzystaj z banku czasowników zgromadzonych podczas zajęć. Jeśli masz taką możliwość, nagraj swoją wypowiedź w formie relacji dziennikarskiej „z ostatniej chwili”.
  • Jak sądzisz, kto mógłby być narratorem Nielotka? Wybierz jedną scenę i napisz tekst dla narratora.
  • Czy dobrze jest być pingwinem? Odpowiedz na to pytanie, odnosząc się do treści filmu i własnych przemyśleń.

Dla chętnych do opracowania w grupie:

  • Korzystając z programu Pivot Animator, dostępnego bezpłatnie w internecie, przygotujecie krótką animację zainspirowaną przygodą pingwinka, który marzył o lataniu. Przygotujcie scenariusz swojego filmiku. Podzielcie się zadaniami.