„Czerwone i czarne” (1963), reż. Witold Giersz – opracowanie filmoznawcze

Agnieszka Powierska

ETAP EDUKACYJNY

ponadpodstawowa

PRZEDMIOT

filozofia, godzina wychowawcza, historia, język polski, muzyka, plastyka, wiedza o społeczeństwie, zajęcia artystyczne, zajęcia pozalekcyjne

I. PODSTAWOWE TECHNIKI NAUCZANIA


STOPKLATKA

Wskazówki dla nauczyciela

 

Pokaż uczniom stopklatkę ukazująca pierwszą pogoń byka za torreadorem (00:24).

 

 

 

 

 

 

 


Pokaż stopklatkę, na której widać torreadora i byka pijących razem piwo (02:22).

 

 

 


Pokaż uczniom czarny kadr, w którego górnej części widać dwie białe plamy i większą – czerwoną (oczy byka i płachtę zawieszona na jego rogach) (04:18).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



Pokaż stopklatkę ukazująca byka patrzącego w lustro (04:42).

 

Pytania do uczniów

 

  • Jakiej historii możemy się spodziewać, widząc taki kadr?
  • Jakiego nastroju spodziewa się widz?

PODPOWIEDŹ: Jeśli projekcja została zatrzymana na tym kadrze przy pierwszym kontakcie
z „Czerwonym i czarnym”, to odpowiedzi na powyższe pytania warto zapisać hasłowo na tablicy. Można również poprosić uczniów o stworzenie samodzielnie krótkiej notatki. Po obejrzeniu filmu w całości będzie można powrócić do nich, by skonfrontować oczekiwania z dalszym przebiegiem fabuły i zapytać uczniów czy ich oczekiwania zostały spełnione? Dlaczego? Co ich zaskoczyło?

  • W jaki sposób scena ta wpływa na odbiór animacji?
  • Na czym polega komizm tej sytuacji?
  • Jakie inne sceny filmu żartobliwie przełamują konwencję, „zawieszają” historię?
  • Co przedstawia stopklatka?
  • Dlaczego byk ukazany został w ten sposób? Na czym polega ten żart plastyczny? Na co zwraca uwagę?

PODPOWIEDŹ: Pomóż uczniom zauważyć, że ta scena jest jednym z autotematycznych fragmentów animacji. Zawiesza iluzję filmową, ujawniając warsztat twórcy. Przedstawia postaci nie tylko jako byka i torreadora, ale także jako tytułowe barwy. Przedstawienie czarnego byka na czarnym tle zwraca uwagę na zależności kolorów (kontrastowość, konieczność ich współistnienia w obrębie przedstawienia), ale również na proces interpretacji dokonywany przez widza – to dzięki jego pamięci i wyobraźni białe kropki i czerwony nieregularny kształt przeobrażają się w obraz (spanikowanego) byka (spłoszonego trzepotem powiewającej płachty, niespodziewanie zaczepionej o jego rogi).

  • Jak rozumieć to, że postaci doskonale radzą sobie także poza ich „naturalnym środowiskiem” – kartką, swobodnie poruszając się poza stanowiskiem animatora?

PODPOWIEDŹ: Ukazując stanowisko animacyjne, twórca czyni zaskakujący autokomentarz, ale jednocześnie żartobliwie sugeruje, że jego postaci usamodzielniły się (co podkreśla także scena z lusterkiem).

  • Z czego wynika rozmiar postaci? W jaki sposób malarstwo może przedstawiać odległość, głębię, trójwymiarowość?

PODPOWIEDŹ: Warto wprowadzić pojęcia: perspektywa linearna (przedmioty w oddali ukazane są jako mniejsze, linie prostopadłe
do płaszczyzny obrazu zbiegają się w jednym punkcie), perspektywa powietrzna (kolory oddalone przybierają szaro-niebieską tonację), kompozycja rzędowa (najstarszy znany człowiekowi sposób ukazywania głębi, obecny już w prehistorycznych malowidłach naskalnych – to,
co oddalone, umieszczone jest w przedstawieniu wyżej).

  • Jaką techniką został stworzony film? Jaką dziedzinę sztuki przypomina?

PODPOWIEDŹ: Dominująca część animacji została zrealizowana autorską techniką Witolda Giersza, w której obrazy są malowane bezpośrednio na celuloidzie. Warto zauważyć, że Witold Giersz należał do tzw. polskiej szkoły animacji – określanej jako formacja malarzy kina. Nazwanie twórczości Giersza ożywionym malarstwem nie jest w żadnej mierze nadużyciem. Wygląd bohaterów animacji może przynosić skojarzenie z ilustracją Pabla Picassa „Don Quixote” z 1955 roku.

  • Jakie barwy pojawiają się w filmie? Które z nich dominują?
  • Jakie zasady rządzą kompozycją kadrów, wyglądem animacji?

PODPOWIEDŹ: W kadrach filmu widać pociągnięcia pędzla. Postaci namalowano bez konturów, są one jednobarwną plamą. Ich sylwetki
są umowne, uproszczone, pozbawione indywidualnych cech. Bohaterom zazwyczaj przypisana została jedna barwa (pod tym względem wyróżnia się postać niosąca tacę z piwem). Omawiając estetykę filmu, warto odnieść się do teorii barw i użyć określeń: barwy podstawowe (niemożliwe do uzyskania poprzez mieszanie innych: żółta, niebieska, czerwona), pochodne (uzyskane z połączenia parami barw podstawowych: fioletowa, zielona, pomarańczowa), achromatyczne (nieposiadające barwnej dominanty: czarna, ale też biała i odcienie szarości). Wyraźna umowność postaci sprawia, że
nie tracimy z oczu autotematyczności animacji.

  • Czym zaskakuje ten kadr pod względem techniki animacji?
  • Jak byk wykorzysta lusterko? Czyją obecność zdemaskuje?

PODPOWIEDŹ: Na ekranie ukażą się Witold Giersz – autor i operator – Jan Tkaczyk.

  • Jak można nazwać portret autora obecny w jego własnym dziele?

PODPOWIEDŹ: Jako kontekst można przywołać autoportret będący częścią większego przedstawienia (taki autoportret nazywa się czasem autoportretem ukrytym), mający bogatą tradycję w malarstwie europejskim (np. Sandro Botticelli, „Pokłon Trzech Króli”; Rogier van der Weyden, „Św. Łukasz rysujący portret Madonny”, twórczość Jacka Malczewskiego). Jeśli nauczyciel będzie zainteresowany wprowadzeniem tego kontekstu, może wydrukować lub wyświetlić wybrane obrazy, pytając uczniów,
co mogą mieć wspólnego z filmem Giersza.

  • W jakich innych scenach ujawnia się obecność twórcy?
  • Jakie inne przedmioty trójwymiarowe pojawiają się w filmie?
  • Jak nazywa się zabieg wykorzystywany literaturze i sztuce, polegający na tym, że dzieło mówi samo o sobie, ujawnia proces swojego powstawania, demaskuje swoją fikcyjność?
  • Jakie inne sceny składają się na autotematyzm animacji Giersza?
  • Jakie można wskazać kolejne „stopnie demaskacji” w filmie?

DŹWIĘK I OBRAZ

Wskazówki dla nauczyciela

 

Porozmawiaj z uczniami na temat ich skojarzeń
z muzyką instrumentalną z animacji. Następnie włącz początek animacji bez dźwięku, jednocześnie włączając utwór „Les Toréadors” z opery „Carmen” Georgesa Bizeta.

 

 

 

 



Wyświetl następujące sceny, wyciszając dźwięk, a następnie – dla porównania – zaprezentuj je już z dźwiękiem:

ü  00:00:47–00:01:07 (rzut kapeluszem),

ü  00:01:28–00:01:43 (gonitwa po arenie),

ü  00:02:06–00:03:08 (przerwa na piwo i „taniec” torreadora i byka).

Pytania zadaj uczniom przed obejrzeniem fragmentów, aby zwrócili uwagę na poruszane kwestie podczas projekcji fragmentów.

 

 

Pytania do uczniów

 

  • Jakie instrumenty odgrywają w muzyce ważną rolę?
  • Jaka stylizacja jest słyszalna w ścieżce dźwiękowej?
  • Z jakimi utworami kojarzy się ta melodia?
  • Co łączy, a co różni oba utwory muzyczne – oryginalną melodię z „Czerwonego i czarnego” i fragment opery Bizeta?
  • Czy fragment „Carmen” w takim samym stopniu odpowiada temu, co dzieje się
    na ekranie? Dlaczego?
  • Jaką funkcję ma muzyka w animacji?
  • Jaka jest funkcja dźwięków w filmie? W jaki sposób dźwięki i obrazy współdziałają?

PODPOWIEDŹ: Dźwięki akcentują niektóre działania bohaterów, podkreślają właściwości ruchów, budują napięcie i nastrój, rytmizują animację, udają dźwięki diegetyczne (udają, że pochodzą ze świata przedstawionego) komentują wrażenia bohaterów.

  • Jak w obrazie pokazana jest dynamika?

PODPOWIEDŹ: Warto zwrócić uwagę na smugi i rozmycie kształtów, kiedy torreador szybko się porusza. Niektóre sposoby ukazywania dynamiki w obrazie nawiązują do zabiegów rodem z klasycznych kreskówek amerykańskich lat 40. lub komiksów (np. chmurki kurzu, kiedy byk gwałtownie się zatrzymuje, kształt wiru, gdy torreador się kręci).


CZOŁÓWKA I TYŁÓWKA

Wskazówki dla nauczyciela

 

Przeprowadź w klasie burzę mózgów na temat funkcji czołówki i tyłówki filmu. Po wstępnej rozmowie z uczniami, przed przystąpieniem do analizy środków stylistycznych obu komponentów filmu, przypomnij właściwe fragmenty „Czerwonego i czarnego” (00:00–00:39 i 06:13–06:21).

 

 

 

 

 


Niektóre czołówki nakreślają problematykę i fabułę filmu, co nie musi być jednak czytelne dla widza przy pierwszym oglądzie. Jeśli masz okazję poświęcić zagadnieniu więcej czasu i chcesz zainteresować uczniów tym tematem, możesz przypomnieć im czołówkę jednego z filmów o Jamesie Bondzie (warto, żeby to był film, który widziała większość klasy, np. „Skyfall”).


Poproś uczniów, by odnieśli wnioski z poprzedniej rozmowy do czołówki „Czerwonego i czarnego”. Zaprezentuj ponownie czołówkę (do 00:39). Przed jej wyświetleniem poproś uczniów, aby wypisali z czołówki nazwiska reżysera (Witold Giersz), operatora (Jan Tkaczyk) i autora muzyki (Waldemar Kazanecki).

 

Pytania do uczniów

 

  • Czym rozpoczyna się film?
  • Czym kończy się film?
  • Jakie informacje zawierają czołówka i tyłówka?
  • W których sekwencjach filmu pojawiają się zazwyczaj nazwiska twórców?
  • Czym czołówka i tyłówka różnią się stylistycznie od głównej części filmu?
  • Co mówi o filmie czołówka?
  • Jak czołówka odnosi się do fabuły filmu? Czy czołówka może antycypować niektóre wydarzenia?
  • Czy zawarte w tego typu czołówce aluzyjne streszczenie jest czytelne przy pierwszym seansie i staje się „spojlerem” fabuły? Dlaczego?
  • W jakim klimacie jest utrzymana czołówka?
  • Czym różni się od zasadniczej części filmu?

  • Co mówi o bohaterach czołówka filmu?
  • Skąd wzięły się postaci i jaki czeka je koniec?

PODPOWIEDŹ: Jeśli jest taka potrzeba, wyświetl klasie zwieńczenie filmu (od 06:12).

  • Jakie motywy rozpoznane w dalszej części filmu zapowiada już czołówka?
  • Jakie elementy czołówki zapowiadają autotematyzm filmu?

PODPOWIEDŹ: W ramach ciekawostki możesz powiedzieć uczniom, że ukazywanie rysującej dłoni animatora jest bardzo starą konwencją
w animacji. Rysująca dłoń przypomina o procesie twórczym, stanowi synekdochę autora.

  • Na co zwraca uwagę tytuł filmu?
  • Jak interpretować można fabułę animacji przez pryzmat jej czołówki i tytułu? Czym jeszcze, poza torreadorem i bykiem są bohaterowie filmu?


UJĘCIE

Wskazówki dla nauczyciela

 

Wykorzystaj rozmowę o definicji ujęcia jako punkt wyjścia do omówienia techniki animacji.

 

 

 

 

Pytania do uczniów

 

  •  Czym jest ujęcie w filmie żywego planu (aktorskim)? Czy w przypadku animacji też można mówić o ujęciu?
  • Jak tworzona jest animacja? Jak tworzone jest wrażenie ruchu? Jak pracuje kamera? Czy reżyser i operator pracujący nad animacją rzeczywiście mogliby zostać tak ukazani?

PODPOWIEDŹ: Jako przykład ujęcia w filmie żywego planu, nagrywanego kamerą, a zatem fragmentu filmowego zawartego między cięciami montażowymi, można zaprezentować ujęcie z reżyserem i operatorem (04:48–04:56), przy czym warto zastanowić się z uczniami, jak ukryto w tym fragmencie cięcia montażowe i jakie ma to znaczenie dla budowania iluzji filmowej i znaczeń animacji (za sprawą ujęcia następuje ciekawa gra z widzem – z jednej strony ma miejsce autotematyczna demaskacja, z drugiej – następuje sugestia, że animowani bohaterowie – jako obdarzeni własnym życiem – postępują wbrew woli twórców).

 

 

II. KLUCZOWE PYTANIA

PRACA KAMERY

  • Jak wykreowany jest ruch w tej technice animacji?
  • W jaki sposób obraz animacji naśladuje ruchy kamery?

PODPOWIEDŹ: Warto zwrócić uwagę na ujęcia z przyspieszoną „jazdę kamery”, kiedy obraz
się rozmywa (np. ok. 04:34).

  • Czy w animacji, podobnie jak w filmie aktorskim / żywego planu mogą być wykorzystane takie same plany filmowe (detal, zbliżenie, półzbliżenie, plan amerykański, plan pełny, plan totalny)? Czemu służy zróżnicowanie planów?
  • Co nietypowego ujawnia kamera? Co, poza gonitwą byka i torreadora, pokazuje?

 

KOLORYSTYKA

  • Jakie kolory dominują w filmie?
  • Do czego odnosi się tytuł filmu?
  • Jakie kolory przypisane są postaciom?
  • W jaki sposób, poza malarskimi kompozycjami, ukazane są kolory?

 

POSTACI

  • Jakie postaci zapamiętaliście z filmu?
  • Co wiemy o postaciach? Jakie mają cechy charakterystyczne?
  • Jakie relacje dostrzec można między bohaterami filmu? Czy ujawnia się między nimi wrogość
    i konflikt?
  • Kiedy następuje odwrócenie ról między bohaterami? Kiedy sceny „zawieszenia broni”?
  • Jak reaguje widownia korridy?
  • Czego oczekuje widownia korridy?

PODPOWIEDŹ: Warto zauważyć, że ok. 03:07 torreador reaguje na okrzyki widowni wzruszeniem ramion oznaczającym rezygnację, po czym wraca do fingowanej walki z bykiem.

  • Kto jest bohaterem filmu – dosłownie, a co – w sposób niedosłowny?

PODPOWIEDŹ: Choć animację można potraktować jako autotematyczny żart filmowy zbudowany wokół motywu potyczek kolorów, w czasach kiedy powstał (1963) doszukiwano się w jego fabułce aluzji politycznych, metafory walki Partii (czerwone) z Kościołem (czarne). Badacz polskiej animacji, prof. Paweł Sitkiewicz w opracowaniu „Polska szkoła animacji” taką tendencję interpretacyjną określił jako „upolitycznienie paranoiczne” (por. P. Sitkiewicz, „Polska szkoła animacji”, Gdańsk 2011,
s. 145), dostrzegł w niej jednak głód inteligentnej gry z systemem, jaką dawać mogła animacja.

  • Kim są mężczyźni ukazani w ujęciu zarejestrowanym kamerą? Jak się zachowują?

PODPOWIEDŹ: Na ekranie ukazują się reżyser – Witold Giersz i Jan Tkaczyk. Ich zachowanie sugeruje, że ich obecność została zdemaskowana wbrew ich woli i niespodziewanie.

 

NARRACJA

  • Co wspólnego mogą mieć ze sobą oczekiwania widowni korridy i widowni filmu „Czerwone i czarne”?
  • Czym film zaskakuje widzów?
  • Jakie elementy audiowizualnej struktury filmu organizują tok opowiadania i wyznaczają rytm historii?
  • Jakie cechy anegdotyczne lub żartobliwe ma filmowa narracja? W jakich scenach filmu można je wskazać?
  • Jaka jest puenta historii?

 

MIEJSCE AKCJI

  • Gdzie toczy się zasadnicza akcja filmu?
  • Do kultury jakiego kraju nawiązuje temat i estetyka animacji?
  • Ile światów przedstawionych i miejsc akcji ma film? Gdzie jeszcze, poza areną tradycyjnego hiszpańskiego widowiska – korridy, toczy się akcja?

 

MUZYKA I DŹWIĘK

  • Jakie dźwięki słychać w filmie? Z jakich elementów składa się ścieżka dźwiękowa? Jakie odgłosy słychać w niej oprócz muzyki instrumentalnej?
  • Jak muzyka koresponduje z tematyką filmu?
  • Jakie znaczenie ma muzyka dla rytmu animacji?
  • Jakie wydarzenia zostają zaakcentowane przez charakterystyczne dźwięki? Jakie zapamiętaliście momenty, w których obraz i dźwięk są szczególnie ze sobą zgrane?
  • W jaki sposób ścieżka dźwiękowa filmu wpływa na jego nastrój?
  • Jaki wpływ na komizm scen ma muzyka? W których scenach filmu komizm zostaje podkreślony przez muzykę?
  • Czy w ścieżce dźwiękowej są dialogi? Jaki daje to efekt?

PODPOWIEDŹ: Giersz, tak jak inni twórcy polskiej szkoły animacji, często posługiwał się animowaną pantomimą. W „Czerwonym i czarnym” słychać odgłosy tłumu i zabawny głos jednego z bohaterów – jego „wypowiedź” jest jednak tak samo uproszczona, jak sylwetki postaci – widz może zrozumieć ton wypowiedzi, ale jej słów już nie. Uogólnienie, zbliżenie do abstrakcji, jest zatem obecne zarówno w dźwięku, jak i obrazie. Brak dialogów w animacji wpływa na dynamikę narracji.

 

MOTYWY

  • Walka. Po omówieniu z uczniami animacji podziel klasę na grupy i poproś, by każda z grup przedstawiła krótko motyw walki na podstawie wybranego przez siebie utworu literackiego (np. „Iliady” Homera, „Pieśni o Rolandzie”, „Pana Tadeusza” Adama Mickiewicza). Zapisz na tablicy temat wzorowany na tematach matury ustnej z języka polskiego (np. Różne przedstawienia walki w tekstach kultury. Omów zagadnienie w odwołaniu do „Czerwonego i czarnego” Witolda Giersza i wybranych utworów literackich) i wyjaśnij, że odpowiedzi grup złożą się na przykładową wypowiedź maturalną. Przedstaw zasady egzaminu ustnego i udziel uczniom wskazówek związanych z przygotowaniem wypowiedzi.
  • Korrida. Zgodnie z zamieszczoną wyżej propozycją (Podstawowe techniki nauczania / dźwięk
    i obraz), warto przypomnieć uczniom o „Carmen” Georgesa Bizeta. W klasie o zainteresowaniach filmoznawczych polecić można film „Porozmawiaj z nią” (2002) Pedro Almodóvara, zaś uczniów szkół plastycznych warto zachęcić do zapoznania się z cyklem rycin „Tauromachia” Francisco Goi (1816).
  • Artysta, twórca. Kontekst autoportretu przywołany we wcześniejszych propozycjach (Podstawowe techniki nauczania / Stopklatka), może stać się punktem wyjścia do rozmowy na temat motywu artysty i różnych wizji roli twórcy. Omówić go można w odwołaniu do lektur (np. Horacy – „Exegi monumentum”; Jan Kochanowski – „Pieśń XXIV”; Adam Mickiewicz – „Dziady”; Cyprian Kamil Norwid – „Coś ty Atenom zrobił, Sokratesie”; Tadeusz Różewicz – „Kto jest poetą”).
  • Autotematyzm. Punktem wyjścia omówienia tematu mogą być pytania skierowane do uczniów: Jakie znaczenie mają motywy autotematyczne filmu? Jakie znacie inne dzieła literackie lub filmowe śmiało ukazujące siebie jako konstrukt, dzieło? Dobrym przykładem autotematyczności w filmie są „Ćwiczenia warsztatowe” reż. Marcel Łoziński, 1986 [film wraz z omówieniem dostępny w Filmotece Szkolnej, Lekcja 21: Kino i kinie].
  • Korespondencja sztuk. Przywołując temat korespondencji sztuk, warto odnieść się nie tylko
    do innych filmów nawiązujących do malarstwa (np. dostępnych i omówionych w pakiecie Filmoteka Szkolna: „Bykowi chwała”, reż. Andrzej Papuziński, 1971 [Lekcja 41: Film wobec innych sztuk]; „Brzezina”, reż. Andrzej Wajda, 1970 [Lekcja 23: Malarskie inspiracje]; „Wesele”, reż. Andrzej Wajda, 1972 [Lekcja 41: Film wobec innych sztuk]; „Łagodna”, reż. Piotr Dumała, 1985 [Lekcja 23: Malarskie inspiracje]; „Katedra”, reż. Tomasz Bagiński, 2002 [Lekcja 46: Człowiek religijny], ale również do utworów literackich czerpiących inspiracje z dzieł muzycznych czy plastycznych (zob. poniższą propozycję rozwinięcia zagadnienia – Pomysły na ćwiczenia / Pisanie i czytanie).

 

KOMPOZYCJA (MISE EN SCÈNE)

  • Jakie tła pamiętacie z filmu? Jak zostały skomponowane?
  • Z jakich komponentów składają się filmowe kadry? Czy ich głębia jest duża? Jak budowana jest przestrzeń w filmie? Jak wyglądają dalsze plany?
  • Jak pokazany jest tłum na arenie?

 

MONTAŻ

  • Jakie techniki filmowe zostały ze sobą zestawione w filmie (animacja malarska, animacja
    tzw. poklatkowa / obiektów trójwymiarowych, rejestracja)? Jaki daje to efekt?


III. POMYSŁY NA ĆWICZENIA



PISANIE I CZYTANIE

  • Zaprezentuj klasie przykłady limeryków (np. autorstwa Wisławy Szymborskiej jako wstęp do omówienia jej twórczości). Po krótkim omówieniu tej formy literackiej, poproś uczniów o stworzenie limeryku inspirowanego fabułą animacji Giersza. Pytania pomocnicze: O czym opowiadają przykładowe limeryki? Jaki nastrój i charakter mają? Z czego składa się limeryk? Które z określeń służących opisowi „Czerwonego i czarnego” odpowiadałoby też prezentowanym limerykom? Jak mógłby brzmieć limeryk inspirowany „Czerwonym i czarnym” – poproś uczniów o jego napisanie.
  • Przedstawiając w ramach języka polskiego film „Czerwone i czarne”, jako przykład syntezy (narracja, malarstwo, muzyka) i korespondencji sztuk (film „ożywiający” malarstwo), wprowadź uczniów w zagadnienia związane z korespondencją sztuk plastycznych i literatury. Przed zajęciami rozwieś w klasie kilka wydruków utworów „Vermeer” i „Dwie małpy Bruegla” Wisławy Szymborskiej, „Płonąca żyrafa” Stanisław Grochowiak oraz „Pastele Degasa” Czesława Miłosza (dla utrudnienia mogą być powieszone bez tytułów). Zadaniem uczniów jest zapoznać się
    z utworami i w grupach – odnaleźć w zasobach internetowych obrazy, do których nawiązują wiersze, a następnie wskazać jak najwięcej wspólnych elementów utworu literackiego i obrazu. Ćwiczenie może stanowić wstęp do głębszych rozważań nad wybranymi wierszami.

 

SŁUCHANIE I MÓWIENIE

  • Podziel uczniów na kilkuosobowe grupy. Każdej z nich przydziel formę audialną, o którą uczniowie powinni wzbogacić film: monolog wewnętrzny (strumień świadomości) byka, monolog wewnętrzny (strumień świadomości) torreadora, monolog wewnętrzny (strumień świadomości) osoby z widowni, dialog, głos komentatora sportowego. Pozwól grupom odegrać przygotowane przez nich wypowiedzi „na żywo” w trakcie projekcji filmu lub opublikować na klasowym forum (grupie na Facebooku, na Padlecie, dysku, mailu) fragmenty filmu z dogranymi i domontowanymi wypowiedziami. Podczas klasowej prezentacji efektów pracy grupy mogą zgadywać, jaką formę zrealizował dany zespół. Pytania pomocnicze przed podjęciem pracy w grupach: Czym charakteryzuje się narracja  komentatora sportowego? Jak mógłby brzmieć taki komentarz do „Czerwonego
    i czarnego”? Co może myśleć byk? Co może myśleć torreador? Co mogą myśleć osoby z publiczności? Czym jest monolog wewnętrzny? Co to strumień świadomości? Jakie dialogi mogą toczyć bohaterowie?

 

ĆWICZENIA PRAKTYCZNE

  • Wydrukuj wybrane kadry animacji lub udostępnij je klasie on-line za pomocą wybranej przez siebie aplikacji (grupa klasy na Facebooku, Padlet, dysk Google itp.). Poproś uczniów o stworzenie memów z wykorzystaniem fotosów. Pytania pomocnicze: Co to mem? Z czego składa się mem? Jakie ilustracje mogą być w nim wykorzystane? Jakie obrazy mają potencjał, aby stać się memem? Jakie cechy ma mem? Do czego się odnosi, co komentuje? Jaką odgrywa rolę w popkulturze? Jak przeobrazić kadr z animacji w mem?

 

KSZTAŁCENIE WIELOKIERUNKOWE

  • Wykorzystaj seans filmu jako okazję do porozmawiania o prawach zwierząt (na przykład w ramach lekcji etyki lub godziny wychowawczej). Powiedz uczniom, że korrida od lat budzi kontrowersje, a jej przeciwnicy organizują protesty, aby sprzeciwić się tej tradycji. Zapytaj uczniów, czy domyślają się, czego dotyczyć mogą kontrowersje po obu stronach sporu. Następnie podziel klasę na pół, dokonaj losowania decydującego o tym, która z grup ma być obrońcami tradycji, a która – obrońcami zwierząt. Poproś grupy o przeprowadzenie researchu w Internecie (za pomocą smartfonów) oraz o przygotowanie na jego podstawie 2–3 wypowiedzi w obronie właściwej wartości (jeśli masz okazję wrócić do zadania innego dnia, możesz poprosić, aby grupy przygotowały się po lekcjach). Przeprowadź w klasie debatę. Po jej podsumowaniu i omówieniu, poproś uczniów, by samodzielnie zdecydowali, po której stronie sporu sytuują się naprawdę. Jeśli będzie na to czas, pozwól uczniom skomentować swój wybór. Możesz zachęcić ich, aby swoje rozważania odnieśli również do bliższego Polakom tematu – myślistwa. Jeśli zagadnienie to nie polaryzuje klasy i spodziewasz się, że nastawienie większości uczniów jest prozwierzęce, po zapoznaniu młodzieży z tematem możesz ją zachęcić do przygotowania spotu lub materiału vlogowego promującego prawa zwierząt. Ważne, by przygotowane przez uczniów materiały audiowizualne miały szansę na dotarcie do szkolnej publiczności.
  • Plastyka, muzyka, koło filmowe. Poproś uczniów, by połączyli się w 4–5-osobowe grupy. Ich zadaniem będzie stworzenie filmu animowanego z wykorzystaniem smartfonowej aplikacji (np. Stop Motion Maker) oraz przyborów szkolnych lub innych przedmiotów codziennego użytku. Grupy, zanim przystąpią do zdjęć, powinny przygotować zarys scenariusza. Ważne, aby zachęcić uczniów również do stworzenia ścieżki dźwiękowej filmu. Aby zmobilizować klasę do ambitnych prac, zachęć ich do przygotowania prac na konkurs Oko Kalejdoskopu organizowany przez Centrum Sztuki Dziecka w Poznaniu.
  • Historia sztuki, plastyka, język polski. Poproś uczniów, by połączyli się w kilka grup. Zasygnalizuj, że w latach 60., w czasie, kiedy intensywnie rozwijała się polska animacja (i kiedy powstał m.in. omawiany film Giersza), coraz większą renomą cieszyli się polscy graficy tworzący tzw. polską szkołę plakatu. Zadaniem każdego z zespołów będzie zapoznanie się z jej dorobkiem poprzez wyszukanie rzetelnych informacji na jej temat w dostępnych źródłach (w tym zasobach cyfrowych), selekcję znalezionych wiadomości i opracowanie krótkiej prezentacji (do 10 minut) na temat jednego z elementów zjawiska. Prezentacja powinna być przygotowana w wybrany przez grupę sposób, z wykorzystaniem jednej z aplikacji (np. poprzez quiz dla klasy przygotowany na Kahoot, plakat złożony w Canvie, mapę myśli skomponowaną w Padlecie itp., film nagrany za pomocą smartfonu, a nawet fanpage na Facebooku). Ważne, żeby szczegółowe zagadnienia prezentacji (które mogą zostać grupie przydzielone poprzez losowanie) oraz metody pracy uczniów nie powtarzały się. Prezentacje dotyczyć mogą np. twórczości różnych przedstawicieli polskiej szkoły plakatu, czyli m. in. Jana Lenicy, Henryka Tomaszewskiego, Eryka Lipińskiego, Jana Młodożeńca, Waldemara Świerzego, Franciszka Starowieyskiego (bogaty zestaw plakatów większości tych twórców dostępny jest na stronie GAPLI); dodatkowymi tematami do opracowania mogą być: twórczość Witolda Giersza, polska szkoła animacji. W ramach podsumowania wszystkich prezentacji warto przeprowadzić wspólne poszukiwanie powtarzających się właściwości dzieł polskiej szkoły plakatu i zestawienie ich z cechami „Czerwonego i czarnego”.
  • Plastyka. Po zapoznaniu klasy z polską szkołą plakatu (najlepiej z pomocną GAPLI) oproś uczniów, aby inspirując się jej dokonaniami, stworzyli plakat swojego ulubionego filmu. Zachęć klasę do zorganizowania wystawy w przestrzeni szkoły lub w Internecie, a także do przygotowania akcji promocyjnej w szkolnych mediach oraz wymyślenia sposobu na zaangażowanie odbiorców w interakcję (np. komentowanie plakatów on-line, sondę na temat ulubionych filmów, zgadywanie tytułów filmów na podstawie opublikowanych w Internecie fragmentów plakatów stworzonych przez uczniów itp.).



Zrealizowano w ramach programu Filmoteka Szkolna przez Filmotekę Narodową - Instytut Audiowizualny przy współfinansowaniu Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej.

* Wykorzystano format analiz filmoznawczych przygotowany na podstawie opracowań British Film Institute.