„Ćwiczenia warsztatowe” (1986), reż. Marcel Łoziński – opracowanie filmoznawcze

Radosław Dąbrowski

ETAP EDUKACYJNY

ponadpodstawowa

PRZEDMIOT

etyka, filozofia, godzina wychowawcza, język polski, wiedza o społeczeństwie, wychowanie do życia w rodzinie, zajęcia artystyczne, zajęcia pozalekcyjne

I. PODSTAWOWE TECHNIKI NAUCZANIA


STOPKLATKA

Wskazówki dla nauczyciela

 

Pokaż uczniom kadr inaugurujący film (00:13).

 


Pokaż uczniom kadr z ręką przechodnia skierowaną na obiektyw kamery (01:43).





Pokaż uczniom kadr z biegnącą za oddalającym się przechodniem reporterką po zakończonej chwilę wcześniej rozmowie (06:41).

Pytania do uczniów

 

  • Jakie znaczenie ma ukazanie obiektywu kamery skierowanego do widza?
  • Jakie znaczenie symboliczne ma ten gest?
  • W jaki sposób można go odnieść do ogólnego pojęcia etyki i moralności w filmie dokumentalnym?
  • Jakie cechy powinny charakteryzować reportera?
  • Dlaczego reporterka postanowiła pobiec za rozmówczynią i kontynuować sondę?


DŹWIĘK I OBRAZ

Wskazówki dla nauczyciela

 

Pokaż uczniom dwa fragmenty wypowiedzi ochroniarza zakładu (01:29–01:38 oraz 08:21–08:30).

Zapoznaj uczniów z eksperymentem Efekt Kuleszowa.

PODPOWIEDŹ: Materiał wideo znajdziesz bez problemu na YouTube.

Pytania do uczniów

 

  • Jak zmienia się postrzeganie mimiki oraz postawy ochroniarza zakładu wraz
    z montażem różnych wypowiedzi?
  • Jaka jest rola montażu?


CZOŁÓWKA I TYŁÓWKA

Wskazówki dla nauczyciela

 

Pokaż czołówkę filmu (00:00–00:29).

 

 

 

 


Pokaż tyłówkę filmu (15:20–15:50).

 

Pytania do uczniów

 

  • Jakie elementy tworzą czołówkę? Czy jest ona rozbudowana? Do czego służy?
  • Jak można objaśnić tytuł filmu? Czym są tytułowe ćwiczenia warsztatowe?
  • Jakie wyobrażenie na temat filmu kreują, słyszalne podczas wyświetlania napisów początkowych, odgłosy ruchu ulicznego?
  • Jakie elementy tworzą tyłówkę? Czy jest ona rozbudowana? Do czego służy?
  • Jakie zawody filmowe pojawiają się w tyłówce? Czym zajmują się przedstawiciele tych zawodów?
  • Jakie znaczenie dla ostatecznej wersji filmu oraz jego późniejszego odbioru ma fakt, że został zmontowany bez wiedzy i zgody osób biorących w nim udział, przy użyciu metody asynchronicznego montażu obrazu i dźwięku? Czy Marcel Łoziński mógłby zrezygnować z zamieszczenia w tyłówce tej informacji?


TRANSFORMACJE RODZAJOWE

Wskazówki dla nauczyciela

 

Po obejrzeniu filmu, zapytaj uczniów, jak mogłyby wyglądać „Ćwiczenia warsztatowe”, gdyby nieco w nim zmienić.

 

Pytania do uczniów

 

  • Jakich odpowiedzi mogłaby udzielić młodzież na pytanie „Jacy są dzisiejsi dorośli?”
  • Jak brzmiałaby ich odpowiedzi po spreparowaniu?
  • Czym różniłaby się praca kamery, gdyby był to film fabularny a nie dokumentalny?

PODPOWIEDŹ: W wielu wypadkach w filmie dokumentalnym fotografuje się sceny czy sekwencje, nie mając większego wyobrażenia końcowego efektu. Zdjęcia bardzo często odbywają się przy naturalnym świetle oraz udźwiękowieniu.

 

II. KLUCZOWE PYTANIA

 

PRACA KAMERY

  • Jaki jest punkt widzenia kamery? W jaki sposób filmowane są osoby występujące w dokumencie i biorące udział w sondzie?

PODPOWIEDŹ: Osoby biorące udział w sondzie filmowane są pod kątem, w bliskich planach, kamera nie jest sytuowana frontalnie, lecz z boku. Twarz bohatera znajduje się w centrum kadru, w zdecydowanej większości go wypełniając.

  • Czy w trakcie filmu punkt widzenia kamery ulega zmianie?

PODPOWIEDŹ: Takie rozwiązanie operatorskie stosowane jest niemal przez cały film. Również przy kręceniu w ruchu. Towarzysząc przechadzającemu się rozmówcy, oko kamery stara się utrzymywać uczestnika sondy w centralnej części kadru i maksymalnie ograniczać ukazywanie przestrzeni.

  • Jak często, po zakończonej wypowiedzi, oko kamery podąża jeszcze za oddalającym się przechodniem lub podtrzymuje zbliżenie na jego twarz? Czemu to służy?

PODPOWIEDŹ: Kręcąc dokument warto być ostrożnym, aby zbyt szybko i pochopnie nie uznać, że rozmówca zakończył swoją wypowiedź i nie ma już nic do powiedzenia. Zawsze może sobie coś przypomnieć albo nagle nasunie mu się pewna myśl, którą będzie się chciał podzielić. Podążanie za oddalającym się przechodniem przekazuje widzowi więcej informacji odnośnie do jego reakcji – jedne osoby, które odmówiły wywiadu, uciekają w podskokach albo przyśpieszają ze spuszczoną głową, inne odchodzą wolnym tempem. W przypadku ostatnich, czego dowodzi przykład młodej dziewczyny z koszykiem z „Ćwiczeń warsztatowych” (06:17–07:14), rezygnacja z wypowiedzi nie jest ostateczna i warto podjąć kolejną próbę.


POSTACI

  • Przechodniom w jakim wieku, zawodzie, klasie społecznej oraz cechach charakteru pytania zadaje reporterka?
  • Czy obecność kamery ingeruje w rzeczywistość, warunkując wypowiedzi osób występujących przed nią?
  • Którzy przechodnie okazują się bardziej otwarci na wypowiedź przed kamerą, a którzy są mniej aktywni?
  • Jaki obraz społeczeństwa kształtuje się w dokumencie?


NARRACJA

  • Jakimi zabiegami Marcel Łoziński nadaje „Ćwiczeniom warsztatowym” charakter filmu autotematycznego?
  • Jak Marcel Łoziński uporządkował zebrane materiały? Czy można wskazać powody, dla których dane wypowiedzi przechodniów ze sobą sąsiadują?
  • Czy prowadzona narracja ma charakter obiektywny czy subiektywny?
  • Czy obecność kamery determinuje wypowiedź przechodnia?
  • W jakim tonie utrzymany jest dokument?
  • Jakimi metodami reżyser podtrzymuje zainteresowanie sondą ze strony odbiorcy filmu?


MIEJSCE AKCJI

  • W jakich miejscach reporterka poszukuje swoich potencjalnych rozmówców?
  • Czy zmiana otwartej, publicznej przestrzeni na inne otoczenie mogłaby wpłynąć na wypowiedzi rozmówców? Czy niektórzy mogliby odpowiedzieć inaczej lub stać się bardziej otwarci na rozmowę?


UJĘCIA

  • Jak układ poszczególnych ujęć wpływa na odbiór filmu?
  • Jaka narracja mogłaby zostać zbudowana w przypadku zmiany kolejności ujęć?


MUZYKA I DŹWIĘK

  • Jaka jest rola dźwięku w filmie?
  • Jakie znaczenie ma muzyka zastosowana w końcowej części filmu (10:40–11:00)? Jakie skojarzenia budzi?
  • Jakie elementy dźwięków diegetycznych oraz niediegetycznych słyszymy w dokumencie?

PODPOWIEDŹ: Dźwięk diegetyczny stanowi integralną część świata przedstawionego (np. muzyka grana przez zespół występujący filmie); źródło dźwięku niediegetycznego natomiast, znajduje się poza obrębem świata przedstawionego (np. komentarz pozakadrowy narratora albo muzyka przygotowana przez kompozytora).


MOTYWY

  • Motyw autotematyzmu. Co „Ćwiczenia warsztatowe” mówią na temat procesu powstawania filmu?
  • Motyw konfliktu pokoleń. Jak „Ćwiczenia warsztatowe” obrazują relację starszego pokolenia ze współczesnym pokoleniem lat 80.?
  • Motyw odpowiedzialności. Jak można rozumieć pojęcie odpowiedzialności ponoszonej przez reżysera w trakcie kręcenia filmu? Czy reżyser jest odpowiedzialny za wydźwięk filmu? Czy można wskazać przypadki, w których ma prawo ingerować w wypowiedź swojego bohatera? Czy można go obciążyć moralnie za dalsze losy swojego bohatera – po premierze filmu? Czy odpowiedzialny jest za potencjalne skutki, jakie jego film wywoła wśród widowni; za to, jak jego film wpłynie na społeczeństwo (przykładem zamach dokonany przez Johna Hinckleya Jr. na prezydenta Ronalda Reagana w wyniku inspiracji „Taksówkarzem” Martina Scorsese)? Czy jeżeli po uzgodnieniach z bohaterem filmu odnośnie do wypowiedzi przed kamerą okaże się, że podjęty temat jest dla niego zbyt trudny i dojdzie do negatywnej reakcji (np. płaczu lub zdenerwowania), reżyser ma prawo lub wręcz obowiązek do przerwania kręcenia – czy jeżeli zamieści w utworze taką scenę, to można mówić o skrzywdzeniu bohatera? Czy jako autor dzieła ma on prawo nadać mu taki kształt, aby obronić postawioną przez siebie tezę? Czy musi być wobec widzów uczciwy? Jakimi sposobami może zyskać wśród odbiorców filmu poczucie szczerości i zbudować zaufanie?

KOMPOZYCJA (MISE EN SCÈNE)

  • W jaki sposób ukazani są bohaterowie?
  • Jakimi planami filmowymi operuje Jacek Petrycki?
  • Czy kamera jest statyczna czy w ruchu?
  • Co, poza słowami, określa charakter, postawę bohaterów filmu?

PODPOWIEDŹ: Warto przeanalizować zachowania poszczególnych uczestników sondy, zwrócić uwagę na to, jak się czują w obecności kamery; na kim/czym skupiają wzrok; czy gestykulują; czy ubiorem i sposobem bycia definiują grupę wiekową albo klasę społeczną, do której przynależą.

  • Jak ukazane są miejsca, w których reporterka przeprowadza sondę?

PODPOWIEDŹ: Podczas kręcenia dokumentu bardzo często istotne jest pokazanie widzowi przestrzeni, która może dopełnić charakterystykę bohatera filmu, wpłynąć na dramaturgię utworu, określić czas powstania dzieła, stanowić odrębne pole do analizy. Może nawet stać się samodzielnym bohaterem filmu; przybliżyć widzowi także sylwetkę reżysera (to, jakie miejsca obiera on za punkt obserwacji i gdzie buduje narrację, opowiadając dany temat).


MONTAŻ

  • W jaki sposób montaż wpływa na odbiór filmu? Jaka jest jego rola? Jakie typy montażu możemy zaobserwować w „Ćwiczeniach warsztatowych”? Jakie tempo cechuje dokument Marcela Łozińskiego?

PODPOWIEDŹ: Podczas analizy warto zwrócić uwagę na to, w których miejsca dochodzi do cięcia montażowego; jakiej ostatecznej długości ujęcia zostały włączone w strukturę filmu; jak rozwiązaniami montażowymi nadaje się wypowiedzi danego bohatera filmu jej początek oraz koniec. W filmie zastosowano typ montażu asynchronicznego – dającego efekt rozbieżności obrazu oraz dźwięku. Jest to środek wyrazu, za pomocą którego można nadać dziełu wydźwięk odmienny o sto osiemdziesiąt stopni – nie bez powodu mówi się, że powstanie filmu odbywa się dopiero przy stole montażowym.



III. POMYSŁY NA ĆWICZENIA 


PISANIE I CZYTANIE

  • Poproś uczniów o zapisanie definicji pojęcia etyka. Każdy z uczniów powinien wykonać to zadanie samodzielnie, bez użycia słownika – tworząc definicję własnymi słowami. Następnie poproś kilka osób o odczytanie zapisanych przez nich definicji. Podyskutujcie o wnioskach płynących z samodzielnie stworzonych definicji – czy znacząco różnią się od siebie? Jak uczniowie myślą – dlaczego? Czy po dyskusji czują, że powinni coś uzupełnić lub zmienić?
  • Poproś uczniów o zapisanie definicji pojęcia etyka w filmie dokumentalnym – tym razem uczniowie powinni pracować w parach – najpierw podyskutować, a następnie stworzyć wspólną definicję. Po wykonaniu zadania, poproś chętnych o odczytanie definicji. Wspólnie porozmawiajcie o wynikach zadania. Na koniec zapytaj uczniów czy po dyskusji chcą uzupełnić swoje definicje.
  • Zaproponuj uczniom stworzenie listy zagrożeń/dylematów moralnych, które, ich zdaniem, powinien brać pod uwagę reżyser filmów dokumentalnych. Poproś, aby uczniowie każde z wymienionych zagrożeń/dylematów potrafili rozwinąć i uargumentować ich wagę.
  • Poproś uczniów o napisanie rozprawki na temat: „Czy podczas kręcenia filmu dokumentalnego istnieje ryzyko przekroczenia przez reżysera granicy moralnej i w jakich przypadkach może się to przydarzyć?”.
  • Poproś uczniów o napisanie rozprawki na temat: „Cechy reżysera, które powinien wykazać w podejściu do bohatera swojego filmu; na jakie zachowanie lub zadanie jakich pytań może sobie pozwolić, a czego powinien unikać lub co jest mu zabronione”.
  • Poproś uczniów, aby wybierali jeden artykuł prasowy (najlepiej zawierający zdjęcie) i przeredagowali go, zmieniając wydźwięk z pozytywnego na negatywny lub odwrotnie.
  • Poproś uczniów, aby wybrali aktualny, bieżący temat (np. pożar lasu, wybory, nowa ustawa w sejmie), który jest dla nich szczególnie interesujący. Następnie, z pomocą Internetu niech wyszukają różne przedstawienia danego tematu i dokonają porównania tych przedstawień w różnych mediach (prasie, telewizji, na stronach internetowych, w serwisach społecznościowych etc.).


SŁUCHANIE I MÓWIENIE

  • Poproś uczniów, aby samodzielnie stworzyli listę cech młodego społeczeństwa, jakie przypisują mu uczestniczący w sondzie przechodnie. Jakie cechy się powtarzają, a które pojawiają się rzadko lub zaledwie raz? Następnie po kolei każdy z uczniów czyta po jednej wybranej cesze, starając się nie powtarzać wypowiedzianej wcześniej przez kolegów i koleżanki, i określa, ile razy w trakcie filmu została ona przypisana młodemu społeczeństwu.
  • Przeprowadź z uczniami burzę mózgów o tym, jaki stereotypowy wizerunek młodego społeczeństwa kształtuje się w wypowiedziach przechodniów, i co z tego wynika.
  • Podziel uczniów na grupy. Każda z nich otrzymuje kartę pracy, na której znajduje się tabelka z podziałem na różne kategorie: bohater filmu, cechy charakteru, cechy zachowania, gestykulacja, mimika oraz wydźwięk pozytywny/negatywny wypowiedzi. Po zapoznaniu się z tym podziałem uczniowie oglądają film bez dźwięku i na podstawie samego obrazu uzupełniają puste pola w kolumnach. Ponieważ jedne postaci obecne są na ekranie dłużej, inne zaś krócej, po każdej wypowiedzi warto zrobić pauzę i dać uczniom chwilę na zrobienie notatek, po czym kontynuować seans. Potencjalny wydźwięk pozytywny lub negatywny danej wypowiedzi określany jest przez uczniów na podstawie wypisanych przez nich cech i innych elementów związanych z bohaterami filmu.
  • Poproś wybranych uczniów, aby przeczytali na głos definicje słownikowe pojęć: autotematyzm, propaganda, perswazja, manipulacja, montaż, opinia publiczna. Przy każdym pojęciu zatrzymaj się na chwilę i zapytaj klasę jak odnosi się ono do filmu „Ćwiczenia warsztatowe” i czy uczniowie są w stanie podać inne przykłady materiałów, które dobrze obrazują dane pojęcie.


ĆWICZENIA PRAKTYCZNE

  • Zadaj uczniom pracę domową – przeprowadzenie sondy ulicznej w oparciu o pytanie: „Jaka jest współczesna młodzież?”. Poproś, aby spisane lub sfilmowane odpowiedzi porównali z wypowiedziami przechodniów z dokumentu Marcela Łozińskiego. Przed zadaniem ćwiczenia należy zapoznać uczniów z zasadami wykorzystywania wizerunku osób trzecich i jeżeli chcieliby wykorzystać przygotowany materiał w innych, pozalekcyjnych celach (pokazach publicznych czy przeglądach filmowych), muszą zwrócić się z prośbą do uczestników przeprowadzanej przez nich sondy, o wyrażenie zgody i podpisanie odpowiedniego oświadczenia.
  • Poproś uczniów, aby podzielili się na kilkuosobowe zespoły i nakręcili filmik, w którym przeprowadzą sondę na wybrany przez siebie temat. Na zajęciach prezentują przygotowany materiał. Po projekcji wszystkie grupy uczestniczą w dyskusji i zastanawiają się, jak można byłoby spreparować wypowiedzi z filmu za pomocą montażu.

 
ZADANIA AKTYWIZUJĄCE

  • Zorganizuj losowanie, w którym każdy uczeń wyciąga kartkę, na której napisane jest zadane przez reportera pytanie oraz udzielona odpowiedź rozmówcy wraz z jego danymi (wiek, płeć, zawód, wykształcenie, stan cywilny itd.). Zadaniem ucznia jest napisanie spreparowanej wypowiedzi i nadanie jej odmiennego wydźwięku. Można zaznaczyć kilka kluczowych słów, które muszą się pojawić w obu wersjach. Po wykonaniu zadania uczeń czyta na forum swoją wypowiedź, poprzedzając ją zaznajomieniem klasy z pierwotną wersją tekstu.


KSZTAŁCENIE WIELOKIERUNKOWE

  • Wspólnie z uczniami określcie rok, epokę historyczną oraz realia społeczno-polityczne, w których powstały „Ćwiczenia warsztatowe”. Następnie podziel klasę na dwie grupy. Pierwsza opisuje to, co w filmie Łozińskiego jest uniwersalne i aktualne do dziś. Druga natomiast wskazuje cechy stricte związane z okresem i rzeczywistością, w której powstał film. Następnie obie grupy naprzemiennie wygłaszają treść swoich zapisków. Poproś, aby duet uczniów (po jednym z każdej z grup) zapisał hasła na tablicy, podzielonej na dwie kolumny.


Zrealizowano w ramach programu Filmoteka Szkolna przez Filmotekę Narodową - Instytut Audiowizualny przy współfinansowaniu Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej.

* Wykorzystano format analiz filmoznawczych przygotowany na podstawie opracowań British Film Institute.