Co się prędzej zmienia - ludzie czy rzeczywistość, jaką tworzą?

Anna Klimowicz

ETAP EDUKACYJNY

gimnazjalna, ponadgimnazjalna

PRZEDMIOT

historia i społeczeństwo, wiedza o społeczeństwie

CZAS

2 godziny lekcyjne (plus projekcja filmu)

Po zajęciach uczeń będzie umiał:

  • wyjaśnić, w jaki sposób zmiany ustrojowe mogą wpłynąć na losy społeczeństwa;
  • dokonać analizy wybranego zjawiska lub sytuacji za pomocą metody SWOT;
  • wyjaśnić – na przykładzie filmu – w jaki sposób rodzina i najbliższe otoczenie decydują o losie człowieka;
  • opisać - na przykładzie rodziny przedstawionej w filmie – zmiany modelu rodziny w kontekście zmian społeczno-ekonomicznych;
  • analizować pokazane w filmie dokumentalnym fakty i wyciągać z nich wnioski;
  • wyjaśnić pojęcia: transformacja ustrojowa, społeczna i gospodarcza.

Metody i techniki pracy:

praca w zespołach, dyskusja, praca z tekstem lub miniwykład

Środki dydaktyczne:

  • film „Nasza ulica” M. Latałły

Przebieg zajęć:

  1. Lekcję rozpocznij od rozmowy z uczniami. Poprowadź ją w szybkim tempie, zadając uczniom następujące pytania:
    Czy ktoś słyszał lub może był osobiście w łódzkiej Manufakturze? Czy są w naszej miejscowości podobne miejsca, niekoniecznie galerie handlowe, może niedawno powstałe zakłady pracy, place zabaw, obiekty sportowe, rekreacyjne? Co sądzicie na temat zmian zachodzących w krajobrazie naszej miejscowości? Jak zmiany te wpływają na sposób życia i pracy społeczności w miejscu, w którym mieszkacie?
  2. Wyjaśnij uczniom, że celem lekcji będzie zastanowienie się - na przykładzie dokumentalnej opowieści o losach rodziny z filmu „Nasza ulica” - jaki wpływ na funkcję i charakter rodziny mają zachodzące w Polsce zmiany społeczno-ekonomiczne, polityczne i kulturalne.
  3. Wspólnie obejrzyjcie film. Po projekcji zapytaj uczniów, co jest ideą przewodnią filmu „Nasza ulica”? Czy po obejrzeniu filmu uważają jego tytuł za trafny? Jak długo, ich zdaniem, reżyser rejestrował okiem kamery losy rodziny i to, co działo się naprzeciw okien kamienicy, w której mieszka?
  4. Podziel uczniów na zespoły. Zadaniem połowy zespołów będzie opisanie zmian, jakie od początku do zakończenia filmu zaszły w rodzinie, której członkowie są bohaterami filmu. Zadaniem pozostałych zespołów będzie opisanie zmian, które w tym samym czasie miały miejsce na terenie byłych zakładów włókienniczych.
  5. Po przedstawieniu rezultatów pracy uczniów, poproś, aby w parach zastanowili się nad tym, w jaki sposób to, co się działo z zakładem pracy babci wpłynęło na życie jej rodziny? Jak w nowej rzeczywistości radzą sobie kobiety (babcia, konkubina pana Marka, córka pana Marka), a jak mężczyźni (pan Marek i Tomek, chłopak jego córki) mieszkający naprzeciwko terenu należącego niegdyś do zakładów włókienniczych? Kogo w rodzinie przedstawionej na filmie można uważać za osobę najbardziej odpowiedzialną i dlaczego? Poproś, aby chętni podzielili się głośno swoimi spostrzeżeniami na forum klasy.
  6. Podziel teraz uczniów na czteroosobowe zespoły. Wyjaśnij, że przystąpią do analizy sytuacji rodzinnej pokazanej w filmie Przypomnij, na czym polega analiza SWOT oraz podkreśl, że jest to dobre narzędzie do zastanowienia się nad potencjałem rodziny i okolicznościami, jakie wpłynęły na jej losy. Poproś, aby każdy zespół podzielił duży arkusz papieru na cztery części (ćwiartki). Graficznie wygląda to tak:

    S (strenghts/ mocne strony) 

       W (weaknesses/ słabe strony)      

     O (opportunities/ szanse)

        T (threats /zagrożenia)

  7.  Następnie poleć, aby rozpoczęli pracę od górnej części arkusza, oceniając mocne i słabe strony położenia  przedstawionej w filmie – uczniowie powinni wziąć pod uwagę jej sytuację wewnętrzną, czyli zasoby ludzkie (wiek, wykształcenie, kwalifikacje, umiejętności, predyspozycje ludzi itp.), zasoby rzeczowe (wyposażenie, sprzęt, budynki, ukształtowanie terenu, itp.), czas (jak długo, czy prędko, itp.), różne inne informacje (dostęp do wiedzy, tradycje, aktualność, itp.). Rozpatrując szanse i zagrożenia, uczniowie wypisują wszystkie te elementy, które dotyczą sytuacji zewnętrznej, czyli otoczenia - wszystkie obszary, aspekty, tendencje, zjawiska, instytucje i relacje z nimi (czynniki polityczne, ekonomiczne, społeczne, kulturowe, techniczne, organizacyjne, edukacyjne). Daj zespołom na przeprowadzenie analizy SWOT około 20 minut. Zachęcaj do uwzględniania wszystkich szczegółów, jakie uczniowie zapamiętali oglądając film.
  8. Zaproś przedstawicieli zespołów do przedstawiania wyników ćwiczenia. Poleć, aby grupy kolejno (każda grupa po jednym elemencie, aż do wyczerpania listy) prezentowały najpierw mocne strony rodziny, potem jej słabe strony, później kolejno  - szanse i zagrożenia.
  9. Po przedstawieniu pracy wszystkich zespołów, podsumuj ćwiczenie. Możesz powiedzieć, że w czasach szybkich przemian społeczno-gospodarczych (a w takich znalazło się polskie społeczeństwo po roku 1989) nie wszyscy potrafią odnaleźć się w nowych warunkach.  Transformacja ustrojowa przyniosła zmianę roli państwa w gospodarce i osłabienie funkcji opiekuńczej. Osłabienie lub zupełne zaniknięcie podstaw dawnej egzystencji (w PRL-u znane było powiedzenie „Czy się stoi czy się leży dwa tysiące się należy”) wymagają radykalnej nieraz zmiany trybu życia i sposobu zapewnienia dochodów. Duży procent społeczności nadal postrzega rzeczywistość poprzez pryzmat własnego doświadczenia, pozostając świadomością w realiach poprzedniego systemu i żyje tak, jakby nie zachodziły żadne zmiany. Ludziom tym trudno jest zrozumieć zjawiska i mechanizmy rządzące przemianami, brakuje im wiedzy, umiejętności i wykształcenia. Przedstawiciele tej grupy są niechętni większym zmianom, ponieważ wymagałyby one od nich wysiłku. Znamienne są dla nich silne obawy przed nieznanym - tym głębsze, im niższe jest wykształcenie tych osób. Regułą jest, że im mniejsza wiedza, jaką dysponuje człowiek, tym większy opór przed zmianami. W czasach transformacji ustrojowej znaczna część populacji dorosłych ulega procesowi marginalizacji. Tylko niewielki odsetek społeczeństwa dostrzega zmiany i wynikającą z nich potrzebę podejmowania własnych inicjatyw. Brak edukacji pogłębia procesy degradacji intelektualnej i kulturowej, powstaje apatia i zniechęcenie, rodzą się różnego rodzaju patologie.
  10. Zwróć uwagę uczniów na postać babci. Poproś, aby uczniowie w czwórkach sporządzili portret charakterologiczny tej osoby – co jej życiu nadawało sens, jakie ceni wartości, jak odnosi się do członków swojej rodziny.
  11. Poproś uczniów, aby w parach przypomnieli sobie najbardziej znaczące dla nich słowa, które podczas filmu wypowiadali jego bohaterowie. Jakie przestrogi czy też przesłania dla innych ludzi płyną z tych słów? Które opinie według nich są najbardziej przekonujące i dlaczego?
  12. Przypomnij uczniom scenę, w której córka pana Marka, trzymając swoje niedawno urodzone dziecko, mówi o marzeniach, jakie ma względem niego. Sprowokuj szybką dyskusję. Zapytaj uczniów, jaką według nich szansę ma ten mały chłopiec, by marzenia jego matki w stosunku do niego się spełniły? Czy zmieniająca się wokół rzeczywistość będzie bardziej przyjazna niż dla jego ojca i dziadka? Co musiałoby zmienić się w jego życiu? Jakich wyborów musiałby dokonać sam? Co daje człowiekowi nadzieję na bardziej bezpieczne i wygodne życie? Na ile naszym losem rządzi przypadek, na ile zależy on od nas samych, a na ile od przemian społeczno-gospodarczych?

Praca domowa:

Na ostatnie pytanie uczniowie mogą wypowiedzieć się w eseju, który napiszą jako pracę domową. Esej powinien być nie krótszy niż 1, 5 strony, a nie dłuższy niż 3.