„Bykowi chwała” (1971), reż. Andrzej Papuziński - opracowanie filmoznawcze

Marta Matuszak

ETAP EDUKACYJNY

ponadpodstawowa

PRZEDMIOT

filozofia, godzina wychowawcza, historia, język polski, muzyka, plastyka, wiedza o społeczeństwie, zajęcia artystyczne, zajęcia pozalekcyjne

I. PODSTAWOWE TECHNIKI NAUCZANIA


STOPKLATKA

Wskazówki dla nauczyciela

 

Pokaż uczniom kadr przedstawiający bohatera filmu, Franciszka Starowieyskiego, pracującego przy stole, na którym leży czaszka i stoi zgaszona świeca (01:34).

 

Pokaż uczniom kadr, na którym widać wygrawerowaną sentencję: „Vanitas Vanitatum Et Omnia Vanitas” (03:51).

 

 

Pokaż uczniom kadr przedstawiający twarz bohatera przenikaną ujęciem dawnych przedmiotów i starych zegarów (03:00).

 

Pytania do uczniów

 

  • Co symbolizuje czaszka oraz zgaszona świeca na stole? Dla jakiej epoki w literaturze i sztuce są to motywy charakterystyczne?

 

 

  • Co oznaczają te słowa? Kto jest autorem tej sentencji? Jak rozumiesz jej znaczenie? Czy znacie inne maksymy wyrażające podobną myśl?

 

  • Czy rozpoznajecie tu jeszcze inny motyw charakterystyczny dla omawianej epoki?
  • Co symbolizuje zegar, jaka jest symbolika zepsutego zegara? Jak rozumiecie metaforę artysty, który naprawia i nakręca stare, zepsute zegary?


DŹWIĘK I OBRAZ

Wskazówki dla nauczyciela

 

Wyświetl uczniom fragment filmu od 01:57 do 03:50. Dodatkowo, w powyższym fragmencie filmu zwróć uwagę uczniów na moment ukazujący bohatera naprawiającego zegary (od 03:12 do 03:47).

PODPOWIEDŹ: Warto zaznaczyć, że sposób wykorzystania dźwięków w filmie współgra z surrealistyczną „estetyką marzenia sennego” w obrazie. Przykładowo: słyszymy dźwięki różnych instrumentów muzycznych, ale też szum morza i tykający zegar.

Wyświetl uczniom fragment filmu, w którym artysta pokazany jest w autentycznej sytuacji tworzenia trzech różnych dzieł (09:27–11:11).

 

Pytania do uczniów

 

  • Jakie instrumenty muzyczne, a jakie efekty dźwiękowe tu słychać? Jaka jest rola muzyki w tym fragmencie filmu? Jaki nastrój wywołuje? Jaka jest rola dźwięków? Czy dźwięki są zsynchronizowane z obrazem? Jaki efekt wywołuje takie zestawienie obrazu i dźwięku?

 

 

  • Jak zmienia się ilustracja muzyczna w tym fragmencie filmu? Co słyszymy? Jaki ma to wpływ na nastrój filmu i jego odbiór? Co o artyście i jego sposobie postrzegania własnego dzieła mówi nam nagła zmiana ilustracji muzycznej na pieśń pochwalną zakończoną oklaskami?


CZOŁÓWKA I TYŁÓWKA

Wskazówki dla nauczyciela

 

Wyświetl uczniom czołówkę filmu.

 

 

 

 

 

Wyświetl uczniom tyłówkę filmu

Pytania do uczniów

 

  • Kto i w jakiej sytuacji został tu pokazany? Czy scena ta kojarzyć się może z innymi rodzajami sztuki? Jak rozumiecie tytuł filmu biorąc pod uwagę to, że pseudonim twórcy to „Jan Byk”? Czy spotkaliście się kiedyś z pojęciem „teatr rysowania”? Jak może wyglądać taki akt twórczy? Co może oznaczać data A.D. 1671 pojawiająca się wraz z tytułem filmu rysowanym przez artystę?

 

  • Jak rozumiesz przedstawienie napisów końcowych w formie przybijanych pieczęci? Jaki mają kolor i kształt? W jakiej sytuacji są wykorzystywane? Kto je przybija?


UJĘCIE

Wskazówki dla nauczyciela

 

Wyświetl uczniom fragment filmu prezentujący prace artysty (od 11:12 do 13:45 minuty).

 

Pytania do uczniów

 

  • Jakie wrażenie wywołuje taki sposób zaprezentowania prac artysty? Jaki pomysł tu wykorzystano?
  • Dlaczego prezentacja prac artysty przenikana jest zbliżeniami jego postaci i twarzy? Dlaczego artysta zbliża się w stronę widza patrząc wprost w kamerę? Czy taki zabieg spotykamy w filmach często? Kiedy?

PODPOWIEDŹ: Artysta, zbliżając się do kamery i kierując swoje spojrzenie na widza, nawiązuje z nim osobistą relację, zaprasza go do świata swojej twórczości, swoich obsesji. Twórcy filmowi korzystają z tego zabiegu ostrożnie, ponieważ spojrzenie aktora w kamerę zaburza dystans widza do filmowej rzeczywistości. Spojrzeniu aktora w kamerę towarzyszy nieraz głos postaci zza kadru. Wykorzystanie tych zabiegów służy uwypukleniu subiektywnej narracji w filmie, jednoznacznemu dookreśleniu tego, z czyjego punktu widzenia opowiadana jest historia, „w czyim świecie jesteśmy” jako widzowie. Dla urozmaicenia tematu i jako przykład można zaprezentować uczniom czołówkę filmu „Maria Antonina” (2006) Sofii Coppoli.


TRANSFORMACJE RODZAJOWE

Wskazówki dla nauczyciela

 

W nawiązaniu do ujęcia, w którym prezentowane są prace artysty (od 11:12 do 13:45 minuty) zadaj pytania uczniom.

PODPOWIEDŹ: Plakaty Franciszka Starowieyskiego dostępne są na stronie GAPLA.

Nauczyciele szczególnie zainteresowani tematyką plakatu mogą zapoznać się z bezpłatną publikacją Plakat i reklama na lekcjach języka polskiego w liceum i technikum. Poradnik z ćwiczeniami dla nauczyciela.

Pytania do uczniów

 

  • Czy plakat może być dziełem sztuki?
  • Jaką funkcję pełni plakat w kulturze wizualnej? Jakie znacie rodzaje plakatu?
  • Czym różni się plakat od reklam w formie banerów i billboardów?
  • Czy wiecie, czym jest „baneroza”?

 

II. KLUCZOWE PYTANIA

PRACA KAMERY

  • Jakie ruchy kamery są widoczne w filmie? Jakie można w nim wyróżnić wielkości planów? Jaki jest rytm pracy kamery? Czy kamera jest statyczna czy ruchoma?
  • Jaką funkcję pełnią w filmie liczne detale?

PODPOWIEDŹ: Miarą wielkości planów filmowych jest postać ludzka, warto zwrócić uwagę na to, że detal dotyczy przedmiotów i obiektów ukazanych z bliska. W analizie przydatna będzie tu strona EdukacjaFilmowa.pl.

  • Czy w filmie wykorzystano dojazdy i odjazdy kamery, a może panoramę? W których fragmentach filmu i czemu taka praca kamery służy?

PODPOWIEDŹ: W filmie dominują ujęcia statyczne i nakładane oraz przenikania. W kontraście
do nich panoramę, dojazdy i odjazdy kamery zastosowane zostały w sekwencji prezentującej gotowe dzieła artysty (fragment 11:12–12:25). Ten pozwala na pokazanie w niewielkiej liczbie ujęć bardzo licznych prac artysty – jest to rodzaj wirtualnej wystawy. Dodatkowo, wykorzystane tu ruchy kamery, dynamizują narrację w punkcie kulminacyjnym, akcentując wagę momentu, w którym artysta prezentuje swoje dzieła światu i dzieli się nimi z odbiorcą.

 

KOLORYSTYKA

  • Jakie kolory zastosowano w filmie? Czy są to barwy stonowane czy krzykliwe? Dlaczego takich użyto?
  • Dlaczego czołówka filmu jest czarno-biała, a zasadnicza część filmu została nagrana w kolorze?
  • Użycie jakich barw i w jaki sposób powoduje, że możemy mówić o „malarskości kadrów” w filmie „Bykowi chwała”?

 

POSTACI

  • Kto jest bohaterem filmu?
  • Czy można powiedzieć, że film „Bykowi chwała” jest filmem dokumentalnym o Franciszku Starowieyskim? Dlaczego tak lub dlaczego nie? Jaki jest to rodzaj filmu dokumentalnego?

PODPOWIEDŹ: Warto wprowadzić definicję filmu dokumentalnego i omówić jego rodzaje, w tym dokument kreacyjny i impresję dokumentalną. Należy też wspomnieć o tym, że oddzielnym rodzajem filmowym jest „film o sztuce”, który może być np. filmowym portretem artysty, tak jak „Bykowi chwała”. Warto rozbudować ten temat i przywołać tradycję filmu oświatowego w polskiej kinematografii (Wytwórnia Filmów Oświatowych), przypomnieć sylwetki znanych twórców, którzy karierę rozpoczynali w WFO. Z uwagi na unikalną w skali światowej historię polskiego filmu dokumentalnego nie należy zapominać o Wytwórni Filmów Dokumentalnych i Fabularnych, w której od 70 lat powstawały najważniejsze tytuły gatunku, a także setki odcinków Polskiej Kroniki Filmowej.

  • Kim jest starszy mężczyzna pojawiający się w połowie filmu (05:20)? Jaką czynność wykonuje? Na czym polega kontrast między jego zachowaniem i zajęciem, a zachowaniem i pracą artysty, Franciszka Starowieyskiego?

 

NARRACJA

  • Kto jest narratorem filmu? Czy narrator jest tylko jeden? Czy jest to narracja obiektywna, subiektywna czy autotematyczna?
  • Czy głos, który słyszymy spoza kadru jest głosem narratora, bohaterów, czy może jeszcze kogoś innego? Jakiego rodzaju wypowiedzi słyszymy?



MIEJSCE AKCJI

  • Czy można jednoznacznie określić miejsce akcji w filmie?
  • Jakie przestrzenie realne, a jakie nierealistyczne, wyobrażone, możemy wyróżnić w filmie?



MUZYKA I DŹWIĘK

  • Jakie dźwięki i efekty z filmu są najsilniej zapamiętywane? Które sceny te dźwięki i efekty dźwiękowe przywołują w wyobraźni? Jakie wywołują emocje?
  • Czy wykorzystana w filmie ścieżka dźwiękowa współgra z obrazem? Czy dźwięki ilustrują dokładnie to, co dzieje się w obrazie, czy czasem stanową dla niego kontrapunkt? Dlaczego? Jakie skojarzenia i emocje wtedy wywołują? Co takie zabiegi dźwiękowe mówią nam o bohaterze filmu?

 

MOTYWY

  • Jak w filmie pokazana jest nagość? Czy taki sposób przedstawienia nawiązuje do tradycyjnego sposobu prezentowania nagich ciał w sztuce, czy ma w filmie inną funkcję?
  • Jak rozumieć liczne ujęcia prezentujące rysunki tkanek, mięśni, narządów wewnętrznych i modele anatomiczne zestawione z ujęciami żywych, nagich ciał? Jakie wrażenie wywołuje ujęcie, w którym bohater odsłania czaszkę żywej kobiety? Dlaczego artysta wybrał tu chwyt artystyczny polegający na wywołaniu szoku?
  • Co oznacza pojęcie „samotność artysty”? W jaki sposób zobrazowano ten motyw w filmie?


KOMPOZYCJA (MISE EN SCÈNE)

  • Jakiego rodzaju zabiegi inscenizacyjne wykorzystano w filmie „Bykowi chwała”, aby uzyskać malarskość kadrów oraz surrealistyczną poetykę marzenia sennego?
  • Jaką rolę odgrywa w filmie scenografia?
  • Które, wykorzystane w filmie elementy języka filmu powodują, że możemy go nazwać „portretem artysty”?

 

MONTAŻ

  • Jaki jest rytm montażu w filmie „Bykowi chwała”?
  • Jak rozumieć pojęcie „montaż skojarzeń” i czy możesz podać przykłady takich zabiegów w filmie?
  • Jaką funkcję mają w montażu tzw. „przenikania” oraz zdjęcia nakładane?

PODPOWIEDŹ: Wszystkie wskazane wyżej zabiegi filmowe: powolny, płynny rytm montażu, wolne przenikania, mnogość zdjęć nakładanych oraz montaż skojarzeń (przykładowo: geometryczne wykresy zestawione z półnagimi ciałami kobiet zaprezentowanych jako posągi, twarz artysty zestawiona ze starymi zegarami) służą – podobnie jak w warstwie dźwiękowej – wykreowaniu onirycznego, surrealistycznego nastroju, jest to estetka marzenia sennego.

  • Czy w filmie pojawia się tzw. „głos z offu”? Kto się wtedy wypowiada?




III. POMYSŁY NA ĆWICZENIA

PISANIE I CZYTANIE

  • Zaproponuj uczniom wspólne wyjście na wystawę lub obejrzenie jej w Internecie. Następnie poproś uczniów o wykonanie ćwiczenia w jednym z dwóch wybranych wariantów:

a) napisanie recenzji z obejrzanej wystawy

b) napisanie polemiki z recenzją wystawy przeczytaną w opiniotwórczej gazecie lub usłyszaną w telewizyjnym/radiowym programie kulturalnym.

 

SŁUCHANIE I MÓWIENIE

  • Poproś uczniów, aby na terenie szkoły zaaranżowali studio telewizyjne i przeprowadzili w nim krytyczną dyskusję o filmie „Bykowi chwała”. Niech uczniowie podzielą się na grupy: ekipę filmową oraz „gości programu”, którzy wcielą się w rolę artysty, historyka sztuki, krytyka, widza. Tematem dyskusji mogą być różnice w odbiorze filmu Franciszka Starowieyskiego w Polsce, przez
    widza współczesnego i widza z roku, w którym powstał film (1971 r.). Dyskusja powinna uwzględniać kontekst historyczny (lata 70-te, XXI w.), społeczno-kulturowy (społeczeństwo zamknięte przed Zachodem, cenzura, społeczeństwo otwarte i skomunikowane globalnie, zmiana obyczajów) i estetyczny (teksty kultury lat 70-tych, estetyka szoku, przyzwyczajenia widza
    współczesnego).


ĆWICZENIA PRAKTYCZNE

  • Korzystając ze strony internetowej i aplikacji Kahoot! przeprowadź z uczniami quiz polegający
    na przyporządkowaniu konkretnych dzieł sztuki do epok, w których powstały. Dodatkowo, wprowadź do quizu znane maksymy i sentencje oraz cztery warianty ich tłumaczenia.
  • Jako kontynuację powyższego ćwiczenia zaproponuj uczniom, aby sami odnaleźli: dwa dzieła, malarskie i literackie, dwa kierunki w sztuce i trzech twórców, którymi mógł inspirować się – poza estetyką i filozofią – baroku Franciszek Starowieyski. Jako podpowiedzi podaj uczniom pojęcia: ekspresjonizm, Salvador Dali, turpizm, action painting, Edvard Munch.
  • Poproś uczniów, aby w formie szkiców, rysunków lub miniatur zaprojektowali reklamy outdoorowe (zewnętrzne) tak, aby „nie psuły one krajobrazu” i stanowiły antidotum na powszechną
    „banerozę”.
  • Zaproponuj uczniom ćwiczenie polegające na analizie wybranego plakatu Franciszka Starowieyskiego (plakaty dostępne są na stronie GAPLA). Poproś uczniów, aby w pięcioosobowych grupach wybrali jeden plakat. W pierwszej części ćwiczenia zapytaj uczniów, dlaczego wybrali właśnie ten plakat i o czym może opowiadać zilustrowany nim film. Zachęć uczniów, którzy widzieli film do podzielenia się swoimi wrażeniami. Czy coś ich zaskoczyło, czy plakat oddaje ideę filmu? W drugiej części ćwiczenia poproś uczniów o dokonanie szczegółowej analizy następujących elementów plakatu: temat, gatunek, idea, symbolika, kolorystyka, kształty, postaci, obiekty, typografia, kompozycja, nastrój, odwołania do innych dzieł

 

ZADANIA AKTYWIZUJĄCE

  • Zaproponuj uczniom wspólne wykonanie performance’u w stylu Franciszka Starowieyskiego, czyli „teatru rysowania”. Wykorzystajcie tablicę szkolną do stworzenia wielkoformatowego rysunku, na którym każdy z uczniów dorysuje jeden motyw związany z omawianą epoką, czyli
    barokiem.
  • Zaproponuj uczniom zabawę w kuratorów wystawy. Poproś, aby podzielili się na czteroosobowe grupy z podziałem na role przy realizacji wspólnej koncepcji wystawy. Koncepcja wystawy powinna obejmować: temat, klucz prezentowania dzieł (tematyczny, chronologiczny lub inny). Poproś, aby dwoje uczniów z grupy dokonało selekcji plakatów (np. 15), aby jedna osoba sporządziła notatkę o autorze plakatów i aby jedna osoba zaproponowała tytuł, miejsce lub okoliczność wystawy.

 

 KSZTAŁCENIE WIELOKIERUNKOWE

  • Zaproponuj uczniom ćwiczenie plastyczne: podziel uczniów na pięcioosobowe grupy i poproś, aby stworzyli plakat lub kolaż inspirowany maksymą: „Vanitas Vanitatum Et Omnia Vanitas” (Marność nad marnościami i wszystko marność). Po wykonaniu ćwiczenia poproś każdą z grup o zaprezentowanie i omówienie swoich prac przed innymi uczniami. Stwórzcie wystawę prac wykorzystując przestrzeń szkoły.

Zrealizowano w ramach programu Filmoteka Szkolna przez Filmotekę Narodową - Instytut Audiowizualny przy współfinansowaniu Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej.


* Wykorzystano format analiz filmoznawczych przygotowany na podstawie opracowań British Film Institute.