"Bo trzeba znać się na przenośni, proszę państwa” – analiza porównawcza Przygody człowieka poczciwego (1937) reż. Franciszka i Stefan Themersonowie i Dwóch ludzi z szafą (1958) reż. Roman Polański.

Anna Równy

ETAP EDUKACYJNY

ponadgimnazjalna

PRZEDMIOT

Muzeum Sztuki Nowoczesnej, język polski

CZAS

45 minut

Cele lekcji:

Uczeń:

  • poznaje terminy z zakresu teorii literatury i filmu;
  • uświadamia sobie, że literatura i film operują wspólnymi środkami wyrazu;
  • doskonali umiejętność analizy i interpretacji filmu;
  • ćwiczy umiejętność czytania ze zrozumieniem i wyszukiwania informacji;
  • nabywa umiejętności potrzebnych do życia w społeczeństwie informacyjnym.

Metody pracy:

praca indywidualna (lekcja odwrócona), miniwykład, praca z materiałem audiowizualnym, rozmowa kierowana, praca w grupach, „burza mózgów”

Słowa kluczowe:

awangarda, surrealizm, groteska, inspiracja, motyw lustra

Materiały pomocnicze:

  • Franciszka i Stefan Themerson Przygoda człowieka poczciwego
  • Roman Polański Dwaj ludzie z szafą
  • dostęp do Internetu
  • karty pracy

Uwaga:

Nauczyciel zadaje uczniom tydzień wcześniej pracę domową – obejrzenie filmu Dwaj ludzie z szafą, dostępnego na platformie Filmoteka Szkolna. Uczniowie otrzymują od nauczyciela kody dostępu do tego filmu i kartę pracy, którą mają wypełnić (Materiały pomocnicze: Karta pracy w domu). Zastosowany zostaje model tzw. lekcji odwróconej*.

Przebieg lekcji:

1. Sprawdz pracę domową, dotyczącą analizy i interpretacji filmu Romana Polańskiego Dwaj ludzie z szafą i wyjaśnij uczniom cel lekcji.

2. Przygotuj i wygłoś miniwykład, przedstawiający biografię i najważniejsze osiągnięcia artystyczne małżeństwa Franciszki i Stefana Themersonów. Wykorzystaj informacje zawarte na stronie internetowej „Gazety Uniwersyteckiej” Uniwersytetu Śląskiego (patrz: Materiały pomocnicze). Zwróć uwagę uczniów na fakt, że byli to artyści wszechstronni, który nie tylko zajmowali się filmem, ale również fotografią, malarstwem, grafiką, literaturą, teorią sztuki i filozofią. Małżeństwo Themersonów uważane jest za twórców awangardy 20 – lecia międzywojennego i czasów późniejszych. Wspomnij, że rok 2013 ma być ogłoszony Rokiem Themersonów w Płocku, miejscu narodzin Stefana Themersona.

3. Włącz uczniom Przygodę człowieka poczciwego (projekcja: 8 minut). Wykorzystaj link ze strony Filmoteka Muzeum, przedstawiony w materiałach pomocniczych.

Pytania (rozmowa kierowana):

  • Jakimi słowami zaczyna się i kończy film? Zinterpretuj te jedyne zastosowane kwestie słowne.
  • Na ile części dzieli się dzieło?
  • Za pomocą jakich efektów, Twoim zdaniem, został zrealizowany film Themersonów? (Patrz: Materiały pomocnicze - Materiały dla nauczyciela)
  • Wyjaśnij motywy zachowania protestującego tłumu.
  • Jaką rolę odgrywają w filmie tragarze niosący szafę?

4. Podziel uczniów na dwie grupy: grupa I zajmie się opracowaniem symboliki filmu Przygoda człowieka poczciwego, a grupa II – symboliką filmu Dwaj ludzie z szafą. Po upływie 5minut poproś liderów grup o zapisanie wniosków na tablicy (Patrz: Materiały pomocnicze – Materiały dla nauczyciela).

5. Poproś uczniów o zastanowienie się, jakie widzą podobieństwa i różnice między filmem małżeństwa Themersonów, a filmem Romana Polańskiego („burza mózgów”). Monitoruj wnioski zapisywane przez uczniów w formie tabeli na tablicy.

ZAKRES PODOBIEŃSTWA    RÓŻNICE

 

temat (w tym motyw lustra i szafy)

                                                                            

 

konstrukcja świata przedstawionego

   

 

typ bohatera

   

 

konwencja artystyczna

   

 

sposób realizacji

   

6. Podsumowanie: Film Franciszki i Stefana Themersonów stał się inspiracją do stworzenia przez Romana Polańskiego etiudy szkolnej Dwaj ludzie z szafą. Oba filmy operują groteską, metaforą i mają charakter alegoryczny. Obie historie dotyczą relacji międzyludzkich i praw rządzących światem. Zarówno Themersonowie, jaki i Polański uważają, że człowiek podlega pewnym formom, które niszczą jego indywidualność i czynią z niego marionetkę. Wymienieni twórcy uważają jednak, że ratunkiem przed tym zjawiskiem może być sztuka i natura.

Praca domowa (do wyboru):

  1. Obejrzyj film Przygoda człowieka poczciwego jeszcze raz i udowodnij, że można go nazwać filmowym palindromem. Definicję zaczerpnij ze Słownika języka polskiego (on – line) http://www.sjp.pl. Napisz analizę i interpretację filmu, odczytując go „od tyłu”.
  2. Napisz wypracowanie na temat: Bunt przeciwko formom i systemom w „Ferdydurke” Witolda Gombrowicza i „Przygodzie człowieka poczciwego” w reż. Franciszki i Stefana Themersonów.

Materiały pomocnicze:

Karta pracy w domu

Przeczytaj poniższą definicję i odpowiedz na pytania:

surrealizm filmowy – awangardowy kierunek w sztuce filmowej (...). Surrealizm był wyrazem anarchistycznego buntu artysty skierowanego przeciw autorytetom i normom współczesnego świata, w szczególności kultury i moralności mieszczańskiej (...). Surrealizm wyrasta z artystycznej fascynacji tajemniczym światem podświadomości i fantazji, przypadku, snu, halucynacji, swobodnej gry skojarzeń, alogicznej niekonsekwencji, zagadkowej dziwności i nieprzewidywalności (...). Miarą wartości dzieła jest stopień zaskoczenia, jakie wywołuje ono w procesie odbioru. Zasadniczą rolę odgrywa w nim, przełamująca ustalone nawyki i rutynowe spojrzenie na rzeczywistość, swoiście pojmowana funkcja poetycka. W dziedzinie sztuk wizualnych, w tym również filmu, realizuje się ona poprzez serię nieoczekiwanych efektów semantyczno – obrazowych, zwłaszcza łączenie w obrazie elementów i przedmiotów wyrwanych z własnych, wzajemnie obcych kontekstów. Elementy te, zmontowane w nową osobliwą całość, tworzą wspólnie „rzeczywistość nadrealną” – wywiedzioną z wyobraźni wizji fantastycznego świata, w której realnym obiektom i istotom nadano obce im cechy, a całość nasycona jest pierwiastkiem niezwykłości, tajemniczości i grozy.[1]

  1. Wybierz z definicji te elementy, które można powiązać z filmem „Dwaj ludzie z szafą”.
  2. Określ czas i miejsce zdarzeń.
  3. Wymień innych, poza tytułowymi, bohaterów filmu Polańskiego. Jaki świat i wartości reprezentują te postaci?
  4. Przeczytaj fragment artykułu Tadeusza Sobolewskiego, dotyczący filmu Dwaj ludzie z szafą[2] i odpowiedz na pytania:

a) Skąd Roman Polański zaczerpnął inspirację do stworzenia tego filmu?

b) Jaką wizję świata, według T. Sobolewskiego, kreuje tu Roman Polański?

Materiały dla nauczyciela

„Film Przygoda człowieka poczciwego (1937) stanowi doskonały wyraz właściwego Themersonom sposobu myślenia i tworzenia: obok przetworzonych zdjęć aktorskich zmontowano efekty namalowane bezpośrednio na taśmie, łącząc je z materiałem lirycznym (na przykład refleksy świetlne) oraz eksploatowanymi już wcześniej fotogramami”.[3]

„Punktem wyjścia jest dowcipna anegdota autorstwa Stefana, w której zawarł deklarację nonkonformizmu. Zdjęciom aktorskim – przyspieszonym, puszczanym wstecz, dołem do góry, w negatywie – towarzyszy animacja fotogramów z typową dla Themersonów grą świateł, wycinankami i rysunkiem bezpośrednio na taśmie. Oryginalnie niewielki fragment filmu (w lirycznej sekwencji lasu) był ręcznie kolorowany”.[4]

„Polański w zabawnej przypowiastce kpi z wiary w sens ludzkich działań. Ti niesienie szafy jest źródłem slapsticku, gdy mężczyźni nie są w stanie wejść z nią do tramwaju albo kawiarni. Lustro w drzwiach przyciąga przypadkowe odbicia, niebędące jednak istotną częścią zdjęć. Polański psychoanalitycznie widzi w lustrze podświadomość. Dla Themersonów jest ono narzędziem poznania, zmiany punktu widzenia”.[5]

Karta pracy na lekcji

Grupa I

lustro – lustro symbolizuje świat, niebo, Słońce, ogień, płomień; życie, przeznaczenie, proroctwo, wróżbę; kobiecość, próżność, zalotność, miłość, przyjaźń, dumę, ostrożność, kruchość; przekaźnik informacji, ego, wzrok, widzenie, objawienie, wizję, ideał, wyobrażenie, wyobraźnię; odbicie, dwoistość, echo, refleksję, introspekcję, retrospekcję; myśl, samowiedzę, kontemplację, świadomość, samokontrolę, samorealizację, wiedzę, prawdę; satyrę.[6]

  1. Które elementy definicji odniesiesz do filmu F. i S. Themersonów?
  2. Jaką rolę pełni w filmie szafa z lustrem niesiona przez dwóch tragarzy?

Grupa II

lustro – lustro symbolizuje świat, niebo, Słońce, ogień, płomień; życie, przeznaczenie, proroctwo, wróżbę; kobiecość, próżność, zalotność, miłość, przyjaźń, dumę, ostrożność, kruchość; przekaźnik informacji, ego, wzrok, widzenie, objawienie, wizję, ideał, wyobrażenie, wyobraźnię; odbicie, dwoistość, echo, refleksję, introspekcję, retrospekcję; myśl, samowiedzę, kontemplację, świadomość, samokontrolę, samorealizację, wiedzę, prawdę; satyrę.[6]

  1. Które elementy definicji odniesiesz do filmu Romana Polańskiego?
  2. Jaką rolę pełni szafa z lustrem niesiona przez tytułowych bohaterów filmu?

Bibliografia:

  • Max Fuzowski, Niezwykli państwo Themerson, „Doza Kultury” z dn. 21 maja 2007 r. Dostępne: http://doza.o2.pl/?s=4097&t=8920 . Dostęp z dnia 20 grudnia 2012 r.
  • Agnieszka Karpowicz, Pogranicza audiowizualności. O artystycznych marginaliach Franciszki i Stefana Themersonów, [w:] Pogranicza audiowizualności, pod red. Andrzeja Gwoździa, Kraków, Universitas, 2010, s. 167 – 185.
  • Anna Maj, Niezwykły tandem – rzecz o Franciszce i Stefanie Themersonie, „Gazeta Uniwersytecka” Uniwersytetu Śląskiego (on – line), 2004 nr 5. Dostępne: http://gazeta.us.edu.pl/node/220701 . Dostęp z dnia 20 grudnia 2012 r.
  • Adriana Prodeus, Themersonowie. Szkice biograficzne, Warszawa, Wydawnictwo Czuły Barbarzyńca, 2010.

Scenariusz został zamówiony i sfinansowany przez Filmotekę Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie (www.artmuseum.pl/filmoteka).

Przypisy

  1. Marek Hendrykowski, Słownik terminów filmowych, Poznań, Wydawnictwo Ars Nova, 1994, s. 285 – 286.
  2. www.wyborcza.pl/1,75475,7114165,O_filmach_Polanskiego.html
  3. Agnieszka Karpowicz, Pogranicza audiowizualności. O artystycznych marginaliach Franciszki i Stefana Themersonów, [w:] Pogranicza audiowizualności, pod red. Andrzeja Gwoździa, Kraków, Universitas, 2010, s. 172.
  4. Adriana Prodeus, Themersonowie. Szkice biograficzne, Warszawa, Wydawnictwo Czuły Barbarzyńca, 2010, s. 73.
  5. Adriana Prodeus, Themersonowie. Szkice biograficzne, Warszawa, Wydawnictwo Czuły Barbarzyńca, 2010, s. 75.
  6. Władysław Kopaliński, Słownik symboli, Warszawa, Wiedza Powszechna, 1990, s. 206.