Baśń o korsarzu Palemonie – od tekstu literackiego poprzez rysunek aż do filmu animowanego.

Anna Kołodziejczak

PRZEDMIOT

godzina wychowawcza, język polski, lekcja biblioteczna, wiedza o kulturze, zajęcia artystyczne, zajęcia pozalekcyjne

CZAS

1 godzina

Cel ogólny:


Wprowadzenie w problematykę adaptacji filmowej oraz wyrabianie i rozwijanie zdolności rozumienia utworów literackich oraz innych tekstów kultury.


Cele szczegółowe:

Uczeń:

  • określa tematykę oraz problematykę utworu;
  • nazywa wrażenia, jakie wzbudza w nim czytany tekst;
  • przedstawia własne rozumienie utworu i je uzasadnia;
  • wyodrębnia elementy dzieła filmowego (scena), filmowe środki wyrazu (ściemnienie, przenikanie);
  • wskazuje cechy charakterystyczne przekazów audiowizualnych (filmu);
  • rozumie czym jest adaptacja utworu literackiego (np. filmowa) oraz wskazuje różnice między tekstem literackim a jego adaptacją;
  • świadomie i z uwagą odbiera filmy, zwłaszcza adresowane do dzieci i młodzieży;
  • kształtuje potrzebę tworzenia tekstów o walorach estetycznych;
  • dokonuje odczytania tekstów poprzez przekład intersemiotyczny (np. rysunek);
  • opowiada o wydarzeniach fabuły oraz ustala kolejność zdarzeń i rozumie ich wzajemną zależność;
  • wskazuje w utworze bohaterów głównych i drugoplanowych;
  • opowiada o przeczytanym tekście; 
  • doskonali ciche i głośne czytanie;
  • doskonali różne formy zapisywania pozyskanych informacji.

Metody i formy pracy:

eksponująca – projekcja filmu, pogadanka; praca w parach i z całym zespołem

Materiały dydaktyczne:

  • Baśń o korsarzu Palemonie – utwór Jana Brzechwy oraz film pod tym samym tytułem w reżyserii Jerzego Kotowskiego (1959),
  • film Dziwne dziwy, czyli Jana Brzechwy Baśń o korsarzu Palemonie Krzysztofa Dębowskiego (1986),
  • karty pracy,
  • kartony A4,
  • ołówki,
  • odtwarzacz,
  • ekran

Słowa kluczowe:

  • adaptacja,
  • Brzechwa,
  • animacja,
  • scena filmowa,
  • przekład intersemiotyczny,
  • cudzysłów,
  • bohater

Przebieg zajęć

  1. Nauczyciel wita uczniów i przybliża temat lekcji.
  2. Prezentacja tekstu literackiego.
    Nauczyciel prezentuje fragment audiobooka lub sam, dbając o odpowiedni przekaz i intonację, odczytuje I część Baśni o korsarzu Palemonie Jana Brzechwy. Jest to część-scena wyraźnie wyodrębniona przez autora utworu i stanowi w wersji literackiej zamkniętą całostkę.
  3. Ćwiczenia w głośnym czytaniu.
    Prowadzący rozdaje uczniom skserowany załącznik nr 1. Pyta, czy uczestnicy zajęć rozpoznają obecny w tekście znak „” (cudzysłów), ewentualnie wyjaśnia, że jedną z jego funkcji jest wyodrębnianie cytatów. W tym przypadku zacytowane są wypowiedzi króla Fafuły IV. Następnie prosi o zgłoszenie się dwóch osób – jedna wystąpi w funkcji narratora, druga przeczyta kwestie, które mówi król Fafuła IV, czyli te ujęte w „…”. Prosi, aby wszyscy uczniowie uważnie śledzili tekst i monitorowali poprawność wykonania ćwiczenia.
    Nauczyciel prosi także, aby uczniowie podczas czytania tekstu zapamiętali, gdzie mają miejsce bajkowe wydarzenia (w zamku, w pokoju/komnacie władcy), kto jest ich głównym bohaterem (umierający król Fafuła IV), kto oprócz króla Fafuły znajduje się w komnacie (doktor, cztery królewny i czterech królewiczów), o czym/o kim opowiada dzieciom król (o spadku, który im pozostawia, o strasznym kapitanie Palemonie), co oferuje osobie, która pokona kapitana Palemona (tron i koronę).
  4. Ćwiczenia w mówieniu i argumentowaniu własnego stanowiska.
    Po ponownym odczytaniu fragmentu tekstu nauczyciel prosi uczniów o udzielenie odpowiedzi na wcześniej anonsowane pytania.
  5. Dokonywanie przekładu intersemiotycznego.
    Następnie prowadzący rozdaje uczniom kartony A4 oraz ołówki i prosi o naszkicowanie sceny, o której była mowa w utworze Brzechwy (chodzi o uproszczony, schematyczny rysunek). Po wykonaniu ćwiczenia wszystkie prace plastyczne zostają powieszone/położone obok siebie tak, aby uczniowie mogli dostrzec, że mimo dosyć dokładnego omówienia wybranej sceny, jej indywidualne, plastyczne wizje bardzo różnią się między sobą.
  6. Projekcja filmu. Wprowadzenie w problematykę adaptacji.
    Prowadzący wyświetla fragment filmu animowanego Baśń o korsarzu Palemonie w reżyserii Jerzego Kotowskiego (0:49–3:05). Są to dwie sceny filmowe (każda dzieje się w innym czasie i miejscu), w ramach których adaptatorzy tekstu Brzechwy zawarli znany dzieciom jednorodny fragment literacki. Nauczyciel podkreśla, że mamy do czynienia z filmową adaptacją utworu literackiego oraz że fragment tekstu został tutaj rozbity na dwie sceny filmowe.
  7. Ćwiczenie analityczno-filmowe.
    Nauczyciel informuje, że uczniowie będą teraz pracować w parach. Co druga „ławka” otrzymuje tę samą kartę pracy (załącznik nr 2). Zadaniem uczniów grupy pierwszej jest scharakteryzowanie pierwszej sceny filmowej, zadaniem uczniów grupy drugiej jest scharakteryzowanie drugiej sceny filmowej. Zapewne będzie potrzebna pomoc nauczyciela przy poprawnym nazwaniu filmowego zabiegu, który kończy każdą ze scen. Ściemnienie – stopniowe zaciemnianie obrazu filmowego aż do głębokiej czerni, tu następnie do czerwieni. Przenikanie – efekt optyczny, w którym kolejny obraz filmowy pojawia się w momencie, kiedy poprzedni obraz jest nadal widoczny.
  8. Prezentacja pracy w parach.
    Po odczytaniu zapisów w kartach pracy, uczniowie otrzymują kolejną (załącznik nr 3). Tym razem próbują uzupełnić definicję sceny filmowej. Po wykonaniu ćwiczenia mogą wkleić kartę pracy do zeszytów.
  9. Projekcja filmowa oraz zdefiniowanie pojęcia adaptacja.
    Na zakończenie zajęć nauczyciel może zaproponować obejrzenie części innej adaptacji filmowej wiersza Brzechwy, opartej na tym samym fragmencie tekstu (np. 0:00–4:50 Dziwne dziwy, czyli Jana Brzechwy Baśń o korsarzu Palemonie Krzysztofa Dębowskiego, 1986 rok, narratorem jest Janusz Gajos). Prezentacja kolejnego, odmiennego ukazania znanego dzieciom tekstu Brzechwy przyczyni się do zrozumienia, że adaptacja filmowa jest działaniem twórczym, które ma tylko takie ograniczenia, jakie narzucają możliwości technologiczne i wyobraźnia adaptatora.

Praca domowa

Uzupełnij o różne detale, wzbogać i pokoloruj szkic sceny filmowej, który przygotowałeś podczas dzisiejszej lekcji. Postaraj się wykonać to ćwiczenie jak najlepiej – planujemy wystawę prac!