„Arka” (2007), reż. Grzegorz Jonkajtys – opracowanie filmoznawcze

Bartosz Zając

ETAP EDUKACYJNY

ponadpodstawowa

PRZEDMIOT

etyka, filozofia, godzina wychowawcza, historia, język polski, muzyka, plastyka, wiedza o społeczeństwie, zajęcia artystyczne, zajęcia pozalekcyjne

I. PODSTAWOWE TECHNIKI NAUCZANIA


STOPKLATKA

Wskazówki dla nauczyciela

W trakcie pierwszego oglądania filmu zrób stopklatkę na ujęciu, w którym bohater mierzy do siebie z pistoletu (03:18).


Również podczas pierwszego seansu, zrób stopklatkę na ujęciu, w którym bohater wychodzi na pokład i ponownie sięga po broń (06:03).

Zatrzymaj film na kadrze, na którym pielęgniarka odbiera starcowi broń (06:42).

 

 



Zatrzymaj film na finałowym obrazie, na którym widzimy dom spokojnej starości zza ogrodzenia (07:14).

Pytania do uczniów

  • Dlaczego mężczyzna sięga po broń? Czego może się obawiać? 

 

  • Co tym razem kieruje bohaterem? 

 

  • Zinterpretuj przywołaną scenę jako parabolę – opisującą nie los indywidualnego bohatera, ale uniwersalne doświadczenie z jakim mierzy się każdy człowiek.
  • Dlaczego bohater chciał odebrać sobie życie? Czego się lękał?

 

  • Czy taki sposób kadrowania – dom spokojnej starości widziany przez okratowaną bramę – zmienia znaczenie poprzedniej sceny – w której starcowi wymierzono policzek i odebrano broń/klamkę? 


DŹWIĘK I OBRAZ

Wskazówki dla nauczyciela

Po seansie porozmawiaj z uczniami braku dialogów.

PODPOWIEDŹ: W filmie nie ma dialogów, które zwykle pozwalają dookreślić postać, pogłębić jej rys psychologiczny albo po prostu wiedzę o postaci i świecie przedstawionym. Tu jednak brak dialogów jest znaczący. Brak pogłębionej charakterystyki postaci i świata przedstawionego sprawia, że przedstawiona postać i historia stają się bardziej uniwersalne. Bohater jawi się everymanem – z którym łatwiej się identyfikować. Tak też możemy odczytywać jego los – jako historię uniwersalną, a nawet alegoryczną.

Zwróć uwagę uczniów na muzykę i to, jak kieruje emocjami odbiorczymi.






Muzyka budująca nastrój zagrożenia, suspensu, wreszcie smutku znajduje odzwierciedlenie w warstwie wizualnej – część filmu (pod pokładem statku) utrzymana jest w chłodnej tonacji kolorystycznej (odcienie błękitu, zieleni, szarości), z wykorzystaniem głębokich cieni, z dominacją ciemnych partii obrazu. Zostaje to potem skontrastowane ze scenami rozgrywającymi się na pokładzie statku / dachu budynku.

 

Pokaż uczniom scenę wykorzystującą rozbudowaną scenografię (np. 05:56)

Pytania do uczniów

  • Jak brak dialogów wpływa na rozumienie postaci i jej działań?

 

 







  • W jaki sposób wykorzystana muzyka kształtuje nastrój filmu? Jak określilibyście atmosferę filmu budowaną przez muzykę? Czy muzyka
    i nastrój są cały czas takie same czy się zmieniają? 

 

  • Jakie środki stylistyczne odpowiadają nastrojowi tworzonemu przez muzykę w scenach rozgrywających się pod pokładem statku?

 





  • Jakie zalety dla realizatorów może mieć decyzja o sięgnięciu po animację zamiast klasyczny film aktorski?

 


CZOŁÓWKA I TYŁÓWKA

Wskazówki dla nauczyciela

Pokaż uczniom kadr z cytatem z „Makbeta” otwierającym film (00:03).

 

Pokaż uczniom kadr z czołówki, w którym pojawia się informacja o tajemniczym wirusie dziesiątkującym ludzką populację (00:27).

Pytania do uczniów

  • Jak, w kontekście fabuły, można rozumieć ten cytat?

 

  • Co, w kontekście całej fabuły, można powiedzieć o naturze wirusa? Jakie źródło mają lęki ludzi, którzy zdecydowali się na exodus?


UJĘCIE

Wskazówki dla nauczyciela

Pokaż ujęcie, w którym, po wyjściu na pokład statku, kamera odjeżdża w górę – od zbliżenia bohatera do planu totalnego, na którym widać wyspę i otaczające ją liczne statki (05:31–06:00).

 


Pokaż ujęcie, w którym pistolet odłożony na tacę, zmienia się w klamkę do drzwi (06:20–06:30).

Pytania do uczniów

  • Jak można zinterpretować zmianę planów
    w tym ujęciu? Co zmienia się dla nas i bohatera w momencie, w którym kamera oddala się ukazując ogólny plan?

 

 

  • Opiszcie co następuje w tej scenie. 
  • Jeśli rekwizyty jakimi są klamka i pistolet potraktujemy symbolicznie, jak odczytalibyśmy ich znaczenie w kontekście całej fabuły?
  • Jak zinterpretować odebranie bohaterowi pistoletu/klamki?


TRANSFORMACJE RODZAJOWE

Wskazówki dla nauczyciela

Po obejrzeniu całego filmu przeprowadź z uczniami następujące zadania.

Pytania do uczniów

  • Podziel uczniów na trzy grupy. Każda grupa wymyśla alternatywne scenariusze/rozwinięcia fabuły: pierwsza wymyśla nowe rozwinięcie fabuły od momentu wyjścia bohatera na pokład; druga grupa od momentu, w którym widzimy niewielką wyspę i otaczające ją statki, trzecia grupa – od sceny wymierzenia bohaterowi policzka przez pielęgniarkę. 

Po prezentacji alternatywnych scenariuszy grupy interpretują wzajemnie swoje warianty historii.

 


II. KLUCZOWE PYTANIA


PRACA KAMERY

  • Jaką funkcję odgrywają w filmie przejścia od zbliżenia do planu ogólnego (fragmenty: 05:30–05:59 i 06:40–06:55)?

 

KOLORYSTYKA

  • W filmie dominuje niski klucz oświetleniowy (low-key) i ograniczona paleta barwna (ciemne odcienie błękitu, zieleni, szarości). W jaki sposób wpływa to na odbiór filmu, skojarzenia i towarzyszące im emocje?

 

POSTACI

  • Jak można ocenić postępowanie głównego bohatera? Czy łatwo go scharakteryzować?
  • Jak opisać relację między bohaterem, a pracownikami instytucji – domu spokojnej starości. Co mogą uosabiać pracownicy?

 

NARRACJA

  • Z czyjej perspektywy opowiadana jest historia? 
  • Jaką funkcję dla opowiadanej historii ma cytat otwierający film?

 

MIEJSCE AKCJI

  • Miejscem akcji okazuje się być dom spokojnej starości. W jakim innym miejscu mogłaby rozgrywać się ta historia? 
  • W filmie wyraźnie rozdzielono przestrzeń pod pokładem statku i na pokładzie/dachu budynku. Jakie można dostrzec różnice?

PODPOWIEDŹ: Warto zwrócić uwagę na plany filmowe, ścieżkę dźwiękową, kolorystykę, światło, ale także dramaturgię obecną w scenach pod pokładem i na powierzchni. 

 

UJĘCIA

  • Które ujęcia mają charakter metaforyczny? Jakie elementy obrazu (przedmioty, gesty, sposób ich przedstawienia, środki filmowe) o tym świadczą?

 

MUZYKA I DŹWIĘK

  • Muzyka pełni funkcję narracyjną, wspomaga opowiadanie historii, kieruje uwagę na wybrane aspekty filmu, precyzuje znaczenia tam, gdzie obraz pozostaje zbyt wieloznaczny. A czasem przeczy temu, co widzimy w kadrze. Jakie funkcje muzyki można dostrzec w tym filmie?
  • Jaką funkcję w filmie pełni cisza i partie pozbawione muzyki?

 

MOTYWY

  • Jakie skojarzenia można rozwinąć wokół motywu wirusa? 
  • Jak można zinterpretować exodus, podróż, w którą udają się pasażerowie statku?
  • W filmie można odnaleźć liczne motywy charakterystyczne dla różnych gatunków filmowych (m.in. science-fiction, horror, film katastroficzny, kino drogi). Jakie elementy świata przedstawionego, zabiegi narracyjne lub środki filmowe można przyporządkować do wybranych gatunków?
  • Jakie motywy biblijne można dostrzec w filmie?

 

KOMPOZYCJA (MISE EN SCÈNE)

  • Jaką rolę pełni w filmie podział na przestrzeń pod pokładem i na pokładzie statku?
  • Jakie lokalizacje pojawiają się w filmie? Jakie mają znaczenia metaforyczne lub alegoryczne?
  • Jak w filmie została ukazana przestrzeń pod pokładem?

 

MONTAŻ

  • W których partiach filmu montaż (zestawianie ze sobą kolejnych ujęć lub zmiana planów w ramach jednego ujęcia) nie pełni jedynie funkcji fabularnej, ale pozwala stworzyć znaczenia metaforyczne?



III. POMYSŁY NA ĆWICZENIA

PISANIE I CZYTANIE 

  • Poproś uczniów, aby opisali w jaki sposób, sytuację zagrożenia tajemniczym wirusem przedstawioną w filmie, można odnieść do współczesności. Jakie inne uniwersalne lęki towarzyszą współczesnemu człowiekowi?
  • Poproś uczniów o podanie przykładu współczesnego tekstu kultury (filmu, serialu, książki, sztuki teatralnej, obrazu, piosenki etc.), który podejmuje temat starości i śmierci. Jak są przedstawione?
  • Podziel uczniów na trzy grupy i poproś, aby wcielając się w postać głównego bohatera obejrzanej animacji, napisali pięć krótkich wpisów z „Dziennika pokładowego” statku Arka, korespondujących z tym, co zostało przedstawione w filmie, a czego nie przekazano w formie werbalnej: Grupa pierwsza przygotowuje wpisy do dziennika mówiące o początku podróży. Grupa druga odnosi się do celu podróży. Grupa trzecia podejmuje temat lęków towarzyszących kapitanowi i podróżującym u kresu. 
  • Podziel klasę na trzy grupy i poproś, aby w ramach zespołów uczniowie napisali dialogi i następnie prezentowali je reszcie klasy. Pierwsza grupa z poszanowaniem oryginalnego scenariusza, druga nadając filmowi rys komiczny, trzecia rozwijając fabułę w kierunku horroru. 

 

SŁUCHANIE I MÓWIENIE

  • Podziel klasę na dwie grupy – pensjonariuszy i pracowników domu spokojnej starości –
    i poproś ich o dyskusję i wymianę opinii na temat postępowania drugiej strony.

 

ĆWICZENIA PRAKTYCZNE

  • Omów z uczniami cechy fantastyki / fabuły fantastyczno-naukowej. Następnie zachęć uczniów, aby w ramach 3–4 osobowych grup, zrealizowali cykl 10 zdjęć i napisali do nich narrację (komentarz ponadkadrowy – voice over lub komentarz z offu), utrzymując całość w konwencji fabuły fantastyczno-naukowej. Prace grup powinny być wyświetlone z rzutnika lub na ekranie telewizora z narracją czytaną na żywo.

 

KSZTAŁCENIE WIELOKIERUNKOWE

  • WOS. Debata oksfordzka – podziel uczniów na cztery grupy i zainicjuj dyskusję nad prawem instytucji (szkoły, szpitala, zakładu psychiatrycznego, zakładu karnego) do ingerowania w osobiste prawa jednostki. 
  • Język polski. Poproś uczniów o napisanie wypracowania na temat filmu „Arka” w kontekście przypowieści jako formy gatunkowej. Jakie zalety wiążą się z właściwymi tej formie sposobami podejmowania tematów?




Zrealizowano w ramach programu Filmoteka Szkolna przez Filmotekę Narodową - Instytut Audiowizualny przy współfinansowaniu Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej.

 

* Wykorzystano format analiz filmoznawczych przygotowany na podstawie opracowań British Film Institute.