Antonisz czyta Mickiewicza, czyli epopeja narodowa w awangardowym wydaniu. Rozmowa na temat filmu Pan Tadeusz. Księga I. Gospodarstwo w reż. J. J. Antonisza

Dorota Gołębiowska

PRZEDMIOT

język polski, wariant dla klas licealnych-humanistycznych / fakultetów / kółka polonistycznego, zajęcia artystyczne, zajęcia pozalekcyjne

CZAS

2 godziny lekcyjne (w tym projekcja filmu)

Cele zajęć

Cel główny:

doskonalenie umiejętności świadomego odbioru dzieła filmowego oraz zapoznanie uczniów z animowaną adaptacją I Księgi Pana Tadeusza, będącą próbą polemiki ze stereotypami nadbudowanymi na romantycznym dziele.

Cele szczegółowe:

Po zajęciach uczeń będzie umiał:

  • omówić cechy i sposób powstawania filmu non camerowego,
  • scharakteryzować krótko twórczość J. J. Antonisza,
  • zabierać głos w dyskusji na temat współczesnego odczytywania Pana Tadeusza A. Mickiewicza,
  • porównać adaptację filmową z jej literackim pierwowzorem,
  • analizować film animowany, ze wskazaniem jego elementów formalnych oraz określaniem ich funkcji,
  • współpracować w zespole i twórczo rozwiązywać problemy

Metody pracy: 

burza pytań, dyskusja, praca w grupach, praca z filmem

Słowa kluczowe:

animacja non camera, Julian Józef Antonisz (Antoniszczak), adaptacja filmowa, artysta, autorska wypowiedź artystyczna, współczesna recepcja Pana Tadeusza, romantyczne mity

Materiały pomocnicze:

  • film Pan Tadeusz. Księga I. Gospodarstwo w reż.  J. J. Antonisza
  • film Jak Antoniszczak robił świat? http://www.youtube.com/watch?v=cEexNW30Lvk&feature=relmfu
  • materiały pomocnicze dostępne na stronie: www.filmotekaszkolna.pl (lekcja „W kręgu tradycji romantycznej”)
  • duży karton i pisak lub tablica i kreda/pisak
  • instrukcje pracy grup (materiał pomocniczy nr 1)
  • kartki A4 z wydrukowanym zdjęciem J. J. Antonisza (materiał pomocniczy nr 2)

Uwagi: 

Zajęcia zaplanowane są na dwie lekcje, które nie muszą następować bezpośrednio po sobie. Przed zajęciami młodzież powinna poznać I Księgę Pana Tadeusza oraz wiedzieć, jakie znaczenie dla następnych epok miała literatura okresu romantyzmu. Film Antonisza warto włączyć do  zajęć poświęconych współczesnej recepcji Pana Tadeusza oraz demitologizacji dzieł literatury romantycznej.

Można go również wykorzystać na zajęciach poświęconych animacji i dokonaniom polskich mistrzów tego gatunku, jak również na zajęciach artystycznych – jako inspirację do tworzenia własnych filmów animowanych (na takich zajęciach warto pokazać także inne animacje Antonisza, np.: Jak działa jamniczek dostępny na http://www.youtube.com/watch?v=tHxgENiHfFIOstry film zaangażowany oraz Polska kronika non camerowa nr 1– pakiety 13 i 15 Filmoteki Szkolnej).

Przebieg zajęć

Lekcja 1

  1. Poinformuj uczniów, że zajęcia będą poświęcone poznaniu jednej z nielicznych adaptacji filmowych Pana Tadeusza Adama Mickiewicza oraz próbie omówienia współczesnej recepcji tego dzieła. Jeśli uczniowie znają film Pan Tadeusz w reż. A. Wajdy, można go traktować podczas tych zajęć jako punkt odniesienia.
  2. Poproś uczniów, aby każdy z nich na osobnej kartce uzupełnił zapisany na dużym kartonie (tablicy) tekst:
    Pan Tadeusza Adama Mickiewicza to:…
    Następnie poproś uczestników zajęć, aby po kolei powiedzieli, jak uzupełnili swój tekst („rundka” powinna mieć charakter dobrowolny, aby zaktywizować uczniów na początku zajęć). Zapisuj propozycje zgłoszone przez uczniów, z tych zapisów wyłoni się sposób postrzegania tego dzieła przez uczniów.
    Jeśli uznasz, że Twoi uczniowie są do tego gotowi, zainicjuj dyskusję, czym dla współczesnych młodych ludzi jest utwór Mickiewicza, jaką wiedzę z niego czerpią, jak odbierają go z perspektywy swoich doświadczeń i przeżyć, a jak sytuują to dzieło badacze. Staraj się, aby każdy uczestnik dyskusji uzasadnił swoje zdanie.
  3. Przygotowanie do projekcji. Poproś, aby w trakcie projekcji adaptacji filmowej fragmentu Pana Tadeusza uczniowie zwrócili uwagę na elementy łączące adaptację z pierwowzorem literackim oraz różnice. Poproś też, aby przyglądali się elementom formalnym filmu, zwrócili uwagę na sposób przedstawiania świata Soplicowa i bohaterów.
  4. Projekcja filmu Pan Tadeusz. Księga I. Gospodarstwo J. J. Antonisza (ok. 10 min.).
  5. Jeśli uczniowie nie znają filmów non camerowych, projekcja zapewne będzie dla nich zaskoczeniem, zwłaszcza, że chodzi o adaptację pomnikowego dzieła literatury polskiej. Pozwól uczniom w parach wymienić poglądy na temat obejrzanej animacji, a następnie poproś, aby na forum klasy podzielili się swoimi wrażeniami. Zapytaj uczniów:
    • Co sądzą o takiej wersji fragmentu  Pana Tadeusza?
    • W jakim stopniu taka wizja epopei narodowej odpowiada wyobrażeniom odbiorców?
    • Co najbardziej zaskakuje w tym filmie?
    • Dlaczego autor na planszach początkowych informuje, jaką techniką wykonana została animacja?
    • Czy jest coś, co przeszkadza w jego odbiorze?
  6. Poproś uczniów, aby sformułowali jak najwięcej pytań, które im się nasuną w związku z obejrzanym filmem (metoda „burzy pytań” – analogiczna do burzy mózgów, aktywizuje uczniów, pobudza ich ciekawość i otwartość, a przy tym zadawane pytania otwierają różne kierunki analityczne oraz interpretacyjne utworu). Zapisz te pytania na tablicy i poinformuj, że w dalszej części zajęć odpowiecie na wiele z nich.

Zapewne pytania będą dotyczyły samego twórcy oraz sposobu powstania animowanej wersji fragmentu Pana Tadeusza. Zapoznaj uczniów z podstawowymi informacjami na temat Juliana Józefa Antonisza (właściwe nazwisko Antoniszczak zostało przez artystę skrócone, aby nie mylić go z bratem Ryszardem, który również tworzył animacje). Wykorzystaj dane biograficzne dostępne na stronie internetowej Filmoteki Szkolnej.

Jeśli w klasie jest ktoś, kto w sposób szczególny interesuje się filmem animowanym, poproś go na kilka dni przed zajęciami o przygotowanie krótkiej informacji o twórczości Antonisza oraz roli jego dokonań w historii polskiej animacji (odeślij ucznia do artykułów i wywiadów dostępnych na stronie internetowej Filmoteki Szkolnej).

Zapoznając uczniów z procesem powstawania filmu non camerowego, wykorzystaj fragmenty filmu Jak Antoniszczak robił świat[1] (część 1 - od 3:20 do 7:15, część 2 od 5:25 do 6:15) lub dłuższe.

Podsumowując tę część zajęć, upewnij się, że uczniowie zrozumieli zasadę i ideę tworzenia filmu non camerowego. Szczególnie zainteresowanych uczniów odeślij do Manifestu Artystycznego Eksperymentalnego Studia Filmów Animowanych przy Muzeum Filmu Animowanego Non-Camera[2] oraz innych filmów Antonisza dostępnych w Internecie.

Jeśli druga część zajęć odbędzie się w innym dniu, poproś uczniów o wykonanie pracy domowej: podziel klasę na  4 grupy i poproś o wykonanie zadań opisanych w materiale pomocniczym nr 1.

Lekcja 2

  1. Drugą lekcję rozpocznij od nawiązania do pracy domowej i rozdania poszczególnym grupom kartek A4 z wydrukowanym na środku zdjęciem Juliana Antonisza (materiał pomocniczy nr 2). Poproś uczniów, aby w ramach grup porównali wyniki swojej pracy oraz stworzyli wspólny portret Antonisza-artysty i zapisali efekty swojej pracy na kartce ze zdjęciem reżysera – forma graficzna zapisu zależy od uczniów. Następnie poproś, aby przedstawiciele poszczególnych grup omówili efekty swojej pracy i wspólnie stworzyli portret artysty, z wypisanymi najważniejszymi jego cechami oraz charakteryzującymi go cytatami z wywiadów.
    Uprzedź uczniów, że do stworzonego portretu wrócicie pod koniec zajęć.
  2. Poinformuj uczniów, że w kolejnej części zajęć zostaną podzieleni na dwie główne grupy: tropicieli znaczeń oraz tropicieli formy w filmie J. J. Antoniszczaka. Podziel uczniów na dwie części i rozdaj uczniom instrukcję pracy (materiał pomocniczy nr 3). Następnie podziel uczniów na grupy 4-osobowe tak, aby w każdej z nich było 2 tropicieli formy i 2 tropicieli znaczeń i rozdaj karty pracy (materiał pomocniczy nr 4) oraz wyjaśnij, na czym będzie polegało zadanie. Przydziel poszczególnym grupom wypełnienie kolejnych części tabeli (po 2 -3 punkty – zależnie od ilości utworzonych grup 4-osobowych. 
  3. Wyświetl ponownie film J. J. Antonisza Pan Tadeusz. Księga I. Gospodarstwo.
  4. Po upływie 6-8 minut poproś uczniów, aby kolejno przedstawili efekty swojej pracy oraz innych, aby komentowali i uzupełniali wypowiedzi. Głównym celem tego ćwiczenia, obok doskonalenia umiejętności analizowania filmu pod kątem treściowym i formalnym, jest zwrócenie uwagi uczniów na cechy indywidualnego, autorskiego odczytania fragmentu dzieła Mickiewicza przez Juliana Antonisza, cel wypowiedzi artysty oraz odbiór tej wypowiedzi przez współczesnego widza. Wypracowane wspólnie wnioski zapiszcie w tabeli.
    W trakcie omawiania wyników pracy pozostali uzupełniają puste fragmenty, aby w ten sposób stworzyć notatkę z zajęć.
  5. Zainicjuj dyskusję na temat tego, jak uczniowie oceniają poznaną adaptację dzieła Mickiewicza. Zacytuj fragment tekstu K. Stanisławskiego Rękodzieło Juliana Antonisza (dostępnego na stronie Filmoteki Szkolnej):
    (…) Antonisz ze swoimi tandetnymi środkami wyrazu bierze się nawet za „Pana Tadeusza” - zakrawać to może na świętokradztwo.
    Zapytaj o stosunek uczniów do tej wypowiedzi, czy zgadzają się z nią?
    W jaki sposób Antonisz przekazuje „Pana Tadeusza” odbiorcom? Jako pomnikowe dzieło polskiego romantyzmu? Zastanówcie się jak wersja Antonisza ma się do wersji Wajdy? Czy Waszym zdaniem fakt, że film powstawał w czasach PRL odbił się w jakiś sposób na jego formie.
  6. Na podsumowanie zajęć poproś uczniów, aby przypomnieli sobie cechy artysty romantycznego, a następnie skonfrontujcie te cechy z cechami Antonisza zgormadzonymi na portretach sporządzonych na początku lekcji. Jakie wnioski można wyciągnąć?
  7. Podziękuj uczniom za pracę i poproś, aby na zakończenie każdy z nich uzupełnił zdanie: Podczas dzisiejszych zajęć…. (dobrowolna „rundka).

Praca domowa (wersja do wyboru przez ucznia):

  1. Czy zgadzasz się ze stwierdzeniem, że film Antonisza polemizuje ze stereotypami narosłymi przez lata na dziele Mickiewicza? Uzasadnij swoją wypowiedź.
  2. Spośród kadrów dostępnych w galerii na stronie Filmoteki Szkolnej (http://www.filmotekaszkolna.pl/lekcja-film-galeria,93,15289) wybierz jeden i opisz go, uwzględniając wszystkie elementy, jakie powinny znaleźć się w opisie obrazu. Zwróć uwagę na specyfikę rysunków Antonisza.
  3. W jednym z wywiadów J. Antonisz powiedział: Pulsująca kraina non camery to jedyne antidotum na istniejącą obok paranoiczną rzeczywistość. Rozwiń słowa reżysera, uwzględniając to, w jakich czasach żył i tworzył. Przygotowując się do napisania pracy, obejrzyj w całości dwie części filmu Jak Antoniszczak robił świat (dostępnego na www.youtube.pl).

Materiał pomocniczy nr 1

Zadanie domowe dla grup:

Grupa 1

Przeczytajcie tekst Krzysztofa Stanisławskiego: Rękodzieło Juliana Antonisza, dostępny na stronie internetowej Filmoteki Szkolnej (http://www.filmotekaszkolna.pl/edukacja-filmowa-szczegoly,1821) i odpowiedzcie na pytania:

  1. Jaką postać artysty rysuje w swoim artykule K. Stanisławski?
  2. Jaki jest stosunek autora artykułu do twórczości Antonisza?

Grupa 2

Przeczytajcie wywiad Bogdana Zagroby z Julianem Antoniszem Film bez kamery, czyli oko w oko z Julianem Antoniszem, dostępny na stronie internetowej Filmoteki Szkolnej (http://www.filmotekaszkolna.pl/edukacja-filmowa-szczegoly,1794) i odpowiedzcie na pytania:

  1. Jakim człowiekiem i artystą jawi się bohater wywiadu?
  2. W jaki sposób mówi o swojej twórczości?

Wypiszcie z tekstu krótkie cytaty z wypowiedzi Antonisza, które najlepiej go charakteryzują jako twórcę.

Grupa 3

Przeczytajcie tekst Andrzeja Kołodyńskiego Tysiąc i jeden drobiazgów Juliana Antonisza, dostępny na stronie internetowej Filmoteki Szkolnej (http://www.filmotekaszkolna.pl/edukacja-filmowa-szczegoly,1822) i odpowiedzcie na pytania:

  1. Jaki portret artysty tworzy w swym tekście A. Kołodyński?
  2. Jakie cechy twórczości Antonisza akcentuje autor i jak ja sytuuje w historii polskiej animacji?

Grupa 4

Przeczytajcie wywiad z Antoniszem Pantograf, chromograf i Antoniszczak, przeprowadzony przez Katarzynę Emil, dostępny na stronie filmoteki Szkolnej (http://www.filmotekaszkolna.pl/edukacja-filmowa-szczegoly,1807) i odpowiedzcie na pytania:

  1. Czego, na temat Antonisza-artysty, dowiedzieliście się z wywiadu?
  2. W jaki sposób artysta mówi o swoich filmach?

Wypiszcie z tekstu krótkie cytaty z wypowiedzi Antonisza, które najlepiej go charakteryzują jako twórcę.

Materiał pomocniczy nr 2

Zdjęcie Juliana Józefa Antonisza pochodzi z www.filmweb.pl

zdjęcie Antonisza

Materiał pomocniczy nr 3

Instrukcja dla „tropicieli znaczeń”

Waszym zadaniem będzie wspólna z przedstawicielami grupy tropicieli formy analiza fragmentu filmu. Wykonując swoją pracę, skoncentrowanie się na warstwie znaczeniowej filmu. Analizując poszczególne znaczenia zwróćcie uwagę:

  • Jaką wiedzę na temat świata przedstawionego oraz bohaterów przekazują kolejne fragmenty filmu?
  • Jakie postacie wysuwają się na plan pierwszy (czego się o nich dowiadujemy z ich słów zachowania i stroju?
  • Jaki obraz Soplicowa maluje Antonisz?
  • Jaki obraz polskiej szlachty ukazuje autor filmu (jakie elementy na to wskazują)?
  • Jaki obraz walki wojsk napoleońskich został w filmie ukazany?
  • W jaki sposób  środki formalne wypływają na warstwę znaczeniową?

Wspólnie uzupełnijcie fragment tabeli, zapiszcie też wnioski dotyczące autorskiej wypowiedzi artysty na temat adaptowanego dzieła.

Instrukcja dla „tropicieli formy”

Waszym zadaniem będzie wspólna z przedstawicielami grupy tropicieli znaczeń analiza fragmentu filmu. Wykonując swoją pracę skoncentrowanie się na warstwie formalnej filmu. Analizując poszczególne elementy formalne zwróćcie uwagę:

  • Jakie są rysunki Antonisza (zwróćcie uwagę na kreskę, precyzję itd.)?
  • Jaki wpływ rozedrgana, migotliwa animacja wpływa na odbiór filmu i jego warstwę znaczeniową?
  • Jakie plany filmowe dominują (zwróćcie uwagę na funkcję zbliżeń i detali)?
  • Jaki rodzaj montażu występuje (zwróćcie uwagę na „zapętloną” powtarzalność sekwencji ruchu)?
  • Jakie kolory dominują?
  • Czym charakteryzuje się warstwa znaczeniowa (lektor, muzyka – mechanicznie brzmiący, uproszczony polonez, dźwięki onomatopeiczne)
  • Jakie znaczenie dla odbioru działa ma fakt, że tekst czyta dziecko?

Wspólnie uzupełnijcie fragment tabeli, zapiszcie też wnioski dotyczące autorskiej wypowiedzi artysty na temat adaptowanego dzieła.

Materiał pomocniczy nr 4

Analiza filmu Pan Tadeusz. Księga I. Gospodarstwo

Wydarzenia

Warstwa formalna

Warstwa znaczeniowa

Wnioski dotyczące autorskiej wypowiedzi artysty

Obraz

Dźwięk

1. Przyjazd Tadeusza do Soplicowa

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2.Spacer po domu i wspomnienia Tadeusza

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3.Spotkanie z Zosią

 

 

 

 

 

 

 

 

 

4. Powitanie z Wojskim a później z Sędzią

 

 

 

 

 

 

 

 

 

5. Zachód słońca w majątku Sopliców

 

 

 

 

 

 

 

6.Wieczerza w zamku.

 

 

 

 

 

 

 

 

7.Nauki Sędziego i Podkomorzego kierowane do uczestników wieczerzy,

 

 

 

 

 

 

 

8.Kłótnia o psy myśliwskie (Kusego i Sokoła)

 

 

 

 

 

 

 

9.Polowanie

 

 

 

 

 

 

10.Wieczór w domu Sędziego

 

 

 

 

 

 

11.Walki wojsk napoleońskich