[w:] Słownik gatunków i rodzajów literackich; Kraków 2006

Esej [hasło]

Witold Ostrowski


Esej (ang. essay, franc. essai, hiszp. ensayo, wł. saggio, niem. Essai, ros. ob´im albo oczerk), nazwa wywodząca się od francuskiego tytułu zbioru e. wydanego w r. 1580 przez francuskiego humanistę Michela de Montaigne. Tytuł Essais Żeleński (Boy) przetłumaczył zgodnie z pierwotnym znaczeniem jako Próby. Wybierając tę nazwę dla określenia swych refleksji utrzymanych w tonie pogawędki, Montaigne chciał zaznaczyć, że nie przedstawia ostatecznych, wykończonych rozwiązań problemów, nad którymi się zastanawiał. Przejął ją angielski filozof Francis Bacon wydając w r. 1597 zalążek własnych Essays, krótkich, aforystycznych, dogmatycznych wypowiedzi osobistych, rad i rozważań, które doczekały się trzech wydań za życia autora.

E. w szerokim rozumieniu to wypowiedź prozą na pewien temat, przekazująca w dowolnie upatrzonym celu i za pomocą wybranych przez autora środków kompozycyjnych i stylistycznych jego osobiste doświadczenie, wiedzę, sądy, refleksje, wrażenia lub uczucia związane z tematem. Na mocy konwencji wymaga się od czytelnika, żeby traktował e. jako akt życiowy autora, a nie jako fikcję literacką, tj. żeby przyjmował go tak, jak przyjmuje opowiadanie znajomego w rzeczywistej rozmowie, oświadczenie polityka w prasie, kazanie lub przemówienie okolicznościowe, a nie tak, jak traktuje się powieść, nowelę czy opowiadanie literackie. Ten umowny rys odróżnia e. posługujący się opowiadaniem (wspomnienie, biografia) od dzieł fikcji literackiej. Wiele e. nie przekracza kilku stron, ale niektóre osiągają objętość książki (np. Cortegiano Baldesara Castiglione, Essai sur les moeurs des nations Woltera liczący ponad dwieście rozdziałów, Petrarka J. Parandowskiego).

J. T. Shipley w Dictionary of World Literature dzieli e. na "formalne", pisane według przyjętych ogólnie kanonów, dążące do obiektywnego, logicznego i intelektualnego traktowania tematu, oraz na swobodne (informal) — subiektywne, otwarte dla pomysłowości, emocji i wyobraźni. Do pierwszych zalicza traktat, monografię, e.biograficzny, naukowy, historyczny, krytyczny, recenzje, artykuły redakcyjne i wstępne, do drugiej grupy: artykuły nacechowane indywidualnie, sylwetki charakterów, różnego rodzaju e. impresjonistyczne i osobiste żartobliwe i szkice. John L. Stewart dzieli e. na trzy grupy:

  • e. odnoszące się do faktów i ich wyjaśnienia (e. faktograficzny, rzeczowo-historyczny, półtechniczny, biografia faktograficzna);
  • stanowiące interpretacje i oceny (interpretacja zjawisk kulturalnych, krytyka, dyskusja i dowodzenie, e. apelujący do uczuć);
  • związane z twórczą wyobraźnią i mające cechy literatury pięknej (biografia o wartościach artystycznych, takaż historia, e.-opowiadanie, e. opisowy, familiar essay o charakterze osobistego, poufałego wynurzenia lub uwag, najczęściej na tematy związane z życiem codziennym lub intersubiektywnymi przeżyciami).

Autorzy Theme and Form również dzielą eseistykę na trzy grupy:

  • opowiadanie i opis będące wykładem (expository) i obejmujące: opowiadanie autobiograficzne i historyczne oraz opis biograficzny;
  • analizę wykładową, która może być: obserwacją i wyjaśnieniem, definicją i ilustracją, porównaniem i skontrastowaniem;
  • argumentację i nakłanianie w formie wyrażenia opinii lub punktu widzenia oraz kazania i objawienia.

Jeszcze inaczej klasyfikują e. Ralph P. Boas i Edwin Smith. Wyróżniają 

  • e. osobisty — uczony, emocjonalny, żartobliwy i budujący; 
  • e. obyczajowy, 
  • e. z życia przyrody, 
  • e.podróżniczy, 
  • e. krytyczny, który może być trzeźwą oceną, emocjonalnym wyrazem pochwały lub biografią, 
  • e. filozoficzny, historyczny i naukowy z zakresu nauk doświadczalnych.

Znaczne rozbieżności w klasyfikacji e. wynikają z ogromnych, bo obejmujących całe doświadczenie ludzkie możliwości tematycznych e. oraz z dużej elastyczności formalnej tego gatunku, a także z kryteriów podziału. Zdaniem wielu badaczy literatury e. jest gatunkiem pogranicznym albo przejściowym, łączącym cechy publicystyki lub prozy naukowej z cechami literatury pięknej. Jest odmianą prozy, w której mogą występować akcenty liryczne obok epickich, jak anegdota, opis, charakterystyka lub biografia. Dwoma biegunami eseistyki są: formalizacja wypowiedzi, tj. zawarcie jej w przyjęte, gotowe układy, zwykle oparte na logicznym rozwinięciu tematu (jak w rozprawie naukowej, monografii, biografii, traktacie), i indywidualizacja wypowiedzi, pozwalająca na swobodę jej charakteru i układu, opartych na skojarzeniach wyobraźni i sentymentu, uczuciach, chęci stworzenia nastroju, wywarcia wrażenia itp. Jednakże pomiędzy e. czysto formalnym i e. indywidualnym istnieje mnóstwo form pośrednich. [...]

Przypisy

  1. Słownik rodzajów i gatunków literackich, pod red. G. Gazdy i S. Tyneckiej-Makowskiej, Kraków 2006